Bại liệt là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút Polio gây ra. Vi rút chủ yếu lây truyền qua đường tiêu hóa và có thể xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương. Khi đó, người bệnh có nguy cơ bị liệt mềm cấp, liệt vĩnh viễn, tàn tật suốt đời, thậm chí tử vong nếu các cơ hô hấp bị tổn thương. Phần lớn các trường hợp nhiễm vi rút bại liệt không có triệu chứng rõ ràng hoặc chỉ biểu hiện nhẹ như sốt, mệt mỏi, đau họng. Tuy nhiên, vi rút vẫn có thể âm thầm lây lan trong cộng đồng trước khi xuất hiện các trường hợp liệt. Đến nay, bệnh bại liệt vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Vì vậy, thực hiện đúng theo Chương trình tiêm chủng mở rộng là biện pháp hiệu quả nhất để phòng bệnh, bảo vệ trẻ khỏi những hậu quả nặng nề do căn bệnh này gây ra.
Bên cạnh các loại vắc xin trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng, hiện nay nhiều phụ huynh lựa chọn tiêm vắc xin 6 trong 1 cho trẻ. Vắc xin 6 trong 1 bao gồm các vắc xin phòng bệnh: Bạch hầu, Ho gà, Uốn ván, Viêm gan B, Bại liệt (dạng tiêm IPV), và Hib (Viêm màng não mủ, viêm phổi) đang được tiêm tại các phòng tiêm chủng dịch vụ. Còn vắc xin 5 trong 1 giúp phòng 5 bệnh: Bạch hầu, Ho gà, Uốn ván, Viêm gan B và Viêm phổi/Viêm màng não mủ do vi khuẩn Hib. Lưu ý loại vắc xin 5 trong 1 này không có thành phần phòng bệnh bại liệt, do đó trẻ cần được uống bổ sung vắc xin phòng bệnh bại liệt riêng, đang được các trạm y tế triển khai theo Chương trình Tiêm chủng Mở rộng (TCMR).
Chủ động đưa trẻ đi tiêm chủng đầy đủ là cách bảo vệ sức khỏe cho trẻ và cộng đồng.
Tuy nhiên nhiều phụ huynh băn khoăn vì sao đã tiêm vắc xin 6 trong 1 vẫn cần uống vắc xin bệnh bại liệt, đây là điều khiến nhiều phụ huynh vẫn còn hiểu chưa đầy đủ. Bác sĩ Trần Kim Long, Khoa Phòng chống bệnh truyền nhiễm – Kiểm dịch Y tế Quốc tế, cho biết: thành phần phòng bệnh bại liệt trong vắc xin 6 trong 1 là vắc xin bại liệt bất hoạt (IPV). Loại vắc xin này được đưa vào cơ thể bằng đường tiêm, giúp tạo miễn dịch trong máu, bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ mắc bệnh bại liệt thể liệt. Tuy nhiên, IPV chủ yếu tạo miễn dịch toàn thân mà chưa tạo được miễn dịch mạnh tại đường ruột, nơi vi rút bại liệt thường xâm nhập, sinh sôi và phát tán ra môi trường. Trong khi đó, vắc xin bại liệt đường uống (bOPV) là vắc xin sống giảm độc lực. Sau khi được uống vào cơ thể, vắc xin giúp hình thành miễn dịch ngay tại đường ruột, ngăn chặn sự nhân lên của vi rút và giảm khả năng đào thải mầm bệnh ra môi trường. Có thể hình dung, nếu IPV giống như một "lá chắn" bảo vệ từng đứa trẻ trước nguy cơ mắc bệnh thì bOPV lại tạo nên "hàng rào miễn dịch" cho cả cộng đồng. Khi nhiều trẻ được uống đầy đủ vắc xin bại liệt, khả năng lưu hành của vi rút trong cộng đồng sẽ giảm xuống đáng kể, qua đó bảo vệ cả những trẻ chưa đủ tuổi tiêm chủng hoặc chưa có miễn dịch đầy đủ. Chính vì vậy, IPV và bOPV không thay thế mà bổ sung cho nhau. Việc vừa tiêm vắc xin 6 trong 1 có thành phần IPV, vừa uống đủ các liều bOPV theo lịch của Chương trình Tiêm chủng mở rộng sẽ giúp trẻ được bảo vệ toàn diện hơn trước bệnh bại liệt.
Trẻ được uống vắc xin bại liệt (bOPV) theo lịch của Chương trình Tiêm chủng mở rộng.
Việt Nam đã được Tổ chức Y tế thế giới công nhận thanh toán bệnh bại liệt từ năm 2000. Đây là một trong những thành tựu nổi bật của ngành y tế dự phòng. Tuy nhiên, việc không còn ghi nhận ca bệnh không đồng nghĩa với nguy cơ đã hoàn toàn biến mất. Tháng 10/2025, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ghi nhận tại Lào một trường hợp liệt mềm cấp và nhiều trường hợp dương tính với vi rút bại liệt biến đổi có nguồn gốc từ vắc xin. Kết quả điều tra cho thấy vi rút đã âm thầm lưu hành trong cộng đồng trước khi được phát hiện. Trong bối cảnh giao lưu, đi lại giữa các quốc gia ngày càng gia tăng, nguy cơ vi rút bại liệt xâm nhập vào Việt Nam vẫn hiện hữu nếu tỷ lệ tiêm chủng không được duy trì ở mức cao. Các chuyên gia y tế cảnh báo rằng bất kỳ khoảng trống miễn dịch nào trong cộng đồng cũng có thể tạo điều kiện cho dịch bệnh quay trở lại. Bài học từ nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy những bệnh truyền nhiễm tưởng chừng đã được kiểm soát hoàn toàn vẫn có thể tái xuất hiện nếu tỷ lệ bao phủ vắc xin suy giảm.
Nhằm bảo vệ thành quả thanh toán bệnh bại liệt, Ngành y tế khuyến cáo cha mẹ cần chủ động theo dõi lịch tiêm chủng của trẻ, đưa trẻ đi tiêm và uống vắc xin đầy đủ, đúng lịch theo hướng dẫn của cán bộ y tế. Đối với bệnh bại liệt, trẻ cần được uống đủ 03 (ba) liều vắc xin bOPV và 02 (hai) lần tiêm vắc xin IPV trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Những trẻ đã được tiêm các loại vắc xin dịch vụ có thành phần phòng bệnh bại liệt như vắc xin 6 trong 1 thì cũng cần phải đưa trẻ đến Trạm Y tế để được uống thêm 03 (ba) liều vắc xin bOPV.
Ngày nay, nhiều trẻ em Việt Nam không còn chứng kiến những hình ảnh đau lòng của căn bệnh bại liệt như các thế hệ trước. Thành quả đó có được từ sự kiên trì của ngành y tế và sự đồng hành của hàng triệu gia đình trong việc đưa trẻ đi tiêm chủng đầy đủ suốt nhiều thập kỷ qua. Và mỗi mũi tiêm vắc xin, mỗi liều vắc xin bại liệt được uống đầy đủ, đúng lịch sẽ giúp trẻ em lớn lên khỏe mạnh, an toàn và có cơ hội phát triển toàn diện trong tương lai.
Bài: Thu Phượng - Ảnh: Đình Thi