Ung thư hiện là một trong những thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Theo Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), năm 2022 Việt Nam ghi nhận hơn 180.000 ca ung thư mới và trên 120.000 trường hợp tử vong. Ung thư vú, gan, phổi, đại trực tràng và dạ dày là những loại ung thư có số ca mắc cao nhất. Cùng với già hóa dân số và sự thay đổi trong lối sống, gánh nặng bệnh tật được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng trong những năm tới. Không phải mọi trường hợp ung thư đều có thể phòng tránh. Tuổi tác, yếu tố di truyền hay môi trường là những nguy cơ khó thay đổi. Tuy nhiên, nhiều bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn uống, cân nặng, hoạt động thể lực, thuốc lá và rượu bia lại là những yếu tố có thể kiểm soát đáng kể làm giảm nguy cơ mắc bệnh.
Theo bác sĩ CKI Trần Thị Tường Vi, Phó Trưởng khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Thiện Hạnh, một quan niệm khá phổ biến là ung thư chủ yếu do di truyền. Thực tế, phần lớn trường hợp ung thư là kết quả của quá trình tích lũy nhiều yếu tố nguy cơ trong thời gian dài, trong đó dinh dưỡng và lối sống đóng vai trò quan trọng. Nhiều người có thói quen ăn nhiều thịt đỏ, thường xuyên sử dụng thức ăn nhanh như: xúc xích, thịt xông khói, lạp xưởng, thịt hộp nhưng lại ăn ít rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt... Những lựa chọn này không gây hại ngay lập tức, nhưng nếu kéo dài nhiều năm sẽ làm tăng nguy cơ mắc một số loại ung thư.
Khuyến cáo của Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới (WCRF) và Viện Nghiên cứu Ung thư Hoa Kỳ (AICR) cho thấy khoảng 30–40% trường hợp ung thư có thể phòng ngừa nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ liên quan đến lối sống. Trong đó, chế độ dinh dưỡng được xem là nền tảng vì tác động trực tiếp đến sức khỏe mỗi ngày và kéo dài suốt cuộc đời. Một trong những khuyến cáo quan trọng là hạn chế tiêu thụ thịt đỏ và đặc biệt là các loại thịt chế biến sẵn. Từ năm 2015, IARC đã xếp thịt chế biến sẵn vào Nhóm 1 – nhóm tác nhân có đủ bằng chứng gây ung thư ở người, chủ yếu liên quan đến ung thư đại trực tràng. Thịt đỏ được xếp vào Nhóm 2A, tức là có khả năng gây ung thư nếu tiêu thụ với lượng lớn và thường xuyên.
Rau, củ, quả tươi là nguồn cung cấp vitamin, chất xơ và các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên, góp phần bảo vệ cơ thể trước nguy cơ phát triển ung thư.
Theo bác sĩ Trần Thị Tường Vi, điều đó không có nghĩa phải loại bỏ hoàn toàn thịt khỏi khẩu phần ăn. Điều quan trọng là cân đối lượng sử dụng, đa dạng nguồn thực phẩm và không để thịt đỏ hay thực phẩm chế biến sẵn trở thành món ăn xuất hiện quá thường xuyên trong tuần. Thực tế, nhiều gia đình hiện ưu tiên thực phẩm chế biến sẵn vì tính tiện lợi. Bữa sáng với xúc xích hoặc thịt nguội, những món ăn nhanh sau giờ làm hay đồ hộp dự trữ trong tủ lạnh đã trở thành lựa chọn quen thuộc của không ít người. Và nếu các sản phẩm này dần thay thế thực phẩm tươi trong khẩu phần hằng ngày thì nguy cơ đối với sức khỏe sẽ tăng lên theo thời gian.
Không chỉ lựa chọn thực phẩm, cách chế biến cũng ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh. Các món nướng trực tiếp trên lửa lớn, thịt cháy xém, thực phẩm hun khói hoặc chiên đi chiên lại nhiều lần có thể tạo ra các hợp chất như amin dị vòng (HCA) và hydrocarbon thơm đa vòng (PAH). Nhiều nghiên cứu cho thấy những hợp chất này có khả năng gây tổn thương ADN của tế bào nếu cơ thể tiếp xúc thường xuyên trong thời gian dài. Ở chiều ngược lại, chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt được chứng minh có lợi cho sức khỏe. Chất xơ, vitamin, khoáng chất cùng nhiều hợp chất chống ôxy hóa trong nhóm thực phẩm này giúp giảm phản ứng viêm, hỗ trợ hệ miễn dịch và góp phần bảo vệ tế bào trước các tác nhân gây hại. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) nhấn mạnh rằng không có một loại thực phẩm nào có thể ngăn ngừa hoàn toàn ung thư. Điều tạo nên khác biệt là một mô hình ăn uống lành mạnh được duy trì lâu dài, ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc thực vật, hạn chế thực phẩm siêu chế biến, giảm đồ uống có đường và kiểm soát cân nặng hợp lý. Đây cũng là nền tảng giúp giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh không lây nhiễm khác như tim mạch, đái tháo đường và béo phì.
Cũng theo bác sĩ Trần Thị Tường Vi, phòng ngừa ung thư không bắt đầu từ những chế độ ăn kiêng khắt khe hay các loại thực phẩm đắt tiền, mà từ những thay đổi nhỏ được duy trì mỗi ngày. Một bữa ăn cân đối nên có nhiều rau xanh, bổ sung trái cây tươi, ưu tiên cá, thịt gia cầm và các loại đậu thay cho việc sử dụng quá nhiều thịt đỏ. Khi chế biến, nên hạn chế chiên rán ở nhiệt độ cao, tránh để thực phẩm cháy xém và giảm các món chế biến sẵn. Điều quan trọng là duy trì những thói quen này lâu dài, chứ không phải thay đổi trong vài ngày.
Một bữa ăn cân đối với đa dạng rau xanh, trái cây, ngũ cốc, đạm nạc và đậu phụ giúp cung cấp đầy đủ dưỡng chất, hỗ trợ phòng ngừa nhiều bệnh mạn tính, trong đó có ung thư.
Các chuyên gia dinh dưỡng cho rằng, thay vì tuyệt đối kiêng một loại thực phẩm, điều quan trọng là xây dựng khẩu phần cân bằng và đa dạng. Một bữa cơm gia đình với đủ rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá hoặc thịt nạc… vẫn là lựa chọn phù hợp với đa số người Việt. Đây cũng là mô hình ăn uống được Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới (WCRF) và Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) khuyến nghị nhằm giảm nguy cơ ung thư và nhiều bệnh mạn tính khác. Bên cạnh dinh dưỡng, duy trì cân nặng hợp lý và vận động thường xuyên cũng là yếu tố không thể thiếu. WCRF khuyến cáo người trưởng thành nên hoạt động thể lực ít nhất 150–300 phút mỗi tuần với cường độ trung bình hoặc 75–150 phút với cường độ mạnh. Những hoạt động đơn giản như đi bộ, đạp xe, tập thể dục hay làm việc nhà đều góp phần cải thiện sức khỏe nếu được duy trì đều đặn.
Thuốc lá và rượu bia cũng là những yếu tố nguy cơ đã được chứng minh. Thuốc lá liên quan đến nhiều loại ung thư như phổi, thanh quản, khoang miệng, thực quản và bàng quang; trong khi rượu bia làm tăng nguy cơ ung thư gan, đại trực tràng, vú và một số cơ quan khác. Khi kết hợp với chế độ ăn thiếu lành mạnh và lối sống ít vận động, các yếu tố này có thể cộng hưởng, làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh. Các bác sĩ cũng lưu ý rằng dinh dưỡng chỉ là một phần trong chiến lược phòng ngừa ung thư. Không có loại thực phẩm hay chế độ ăn nào có thể bảo vệ tuyệt đối trước căn bệnh này. Vì vậy, khám sức khỏe định kỳ và tầm soát theo khuyến cáo vẫn là giải pháp quan trọng để phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, nâng cao hiệu quả điều trị và cơ hội sống cho người bệnh. Đối với người có tiền sử gia đình mắc ung thư hoặc mang các yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, béo phì, lạm dụng rượu bia hay mắc bệnh mạn tính, việc chủ động trao đổi với bác sĩ để được tư vấn lịch tầm soát phù hợp là cần thiết. Nhiều trường hợp ung thư đại trực tràng, ung thư vú và ung thư cổ tử cung… hiện nay được phát hiện sớm nhờ khám định kỳ, giúp giảm đáng kể nguy cơ tử vong.
Bảo vệ sức khỏe không đòi hỏi những thay đổi quá lớn. Mỗi người có thể bắt đầu từ việc thêm một đĩa rau vào bữa cơm, thay nước ngọt bằng nước lọc, ăn trái cây thay bánh kẹo, giảm các món chế biến sẵn và dành thời gian vận động mỗi ngày. Những lựa chọn nhỏ nhưng được duy trì bền bỉ sẽ mang lại lợi ích lâu dài. Bữa cơm gia đình không chỉ nuôi dưỡng cơ thể mà còn hình thành thói quen sức khỏe cho mỗi thành viên. Một khẩu phần hợp lý hôm nay có thể chưa tạo ra khác biệt ngay lập tức, nhưng sau nhiều năm sẽ giảm nguy cơ bệnh tật và nâng cao chất lượng cuộc sống. Ít ai nghĩ rằng quyết định thêm một đĩa rau hay bớt một lon nước ngọt hôm nay sẽ tạo nên khác biệt sau nhiều năm. Nhưng với các bác sĩ, chính những lựa chọn nhỏ được lặp lại mỗi ngày mới là nền tảng của một cuộc sống khỏe mạnh và cũng là cách mỗi gia đình chủ động giảm nguy cơ ung thư ngay từ bữa cơm của mình.
Bài: Thu Phượng - Ảnh: Bảo Trọng