Ý nghĩa đặc biệt của 1000 ngày đầu đời
“1000 ngày đầu đời” được tính từ khi người mẹ mang thai cho đến khi trẻ đủ 24 tháng tuổi. Đây là giai đoạn não bộ phát triển mạnh mẽ nhất, đồng thời cũng là thời điểm quyết định tầm vóc, sức đề kháng và khả năng học tập của trẻ trong tương lai. Nếu được chăm sóc dinh dưỡng đầy đủ, trẻ có cơ hội phát triển tối ưu về chiều cao, cân nặng, trí tuệ và giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính khi trưởng thành. Ngược lại, thiếu dinh dưỡng trong giai đoạn này có thể để lại những hậu quả lâu dài, thậm chí không thể phục hồi. Chính vì vậy, Chính phủ đã ban hành Chương trình chăm sóc dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời nhằm phòng, chống suy dinh dưỡng bà mẹ, trẻ em, nâng cao tầm vóc người Việt Nam; đồng thời Bộ Y tế cũng ban hành hướng dẫn triển khai mô hình chăm sóc dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời trên phạm vi cả nước.
Mô hình chăm sóc dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời tại Đắk Lắk
Đắk Lắk là tỉnh có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, điều kiện kinh tế - xã hội giữa các vùng còn nhiều khác biệt, tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng vẫn còn cao so với cả nước. Do vậy cải thiện dinh dưỡng cho bà mẹ và trẻ nhỏ là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành y tế. Năm 2023, Đắk Lắk là một trong những địa phương được lựa chọn triển khai mô hình chăm sóc dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Mô hình được thực hiện tại 32 xã vùng III (vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi có điều kiện kinh tế xã hội khó khăn theo Quyết định số 861/QĐ-TTg ngày 04/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ), trong đó 23 xã phía Tây (Đắk Lắk cũ), 9 xã phía Đông (Phú Yên cũ).
Mô hình chăm sóc dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời được Sở Y tế Đắk Lắk giao cho Trung tâm Kiểm soát bệnh tật làm đầu mối, phối hợp với Trung tâm y tế, các sở, ban, ngành, tổ chức chính trị-xã hội liên quan tổ chức thực hiện, hướng dẫn các Trạm Y tế xã trực tiếp tổ chức các hoạt động của mô hình. Theo bác sĩ CKI Vi Thị Huệ, Trưởng khoa Dinh dưỡng, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật, hoạt động này có sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của Ủy ban Nhân dân tỉnh và Sở Y tế, đặc biệt có cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa ngành y tế với chính quyền địa phương, các tổ chức chính trị-xã hội trong hướng dẫn chuyên môn và chỉ đạo, huy động cộng đồng tham gia. “Quá trình triển khai mô hình được thực hiện đồng bộ từ tuyến tỉnh đến cơ sở. Tất cả 32 Trạm y tế xã được đầu tư về trang thiết bị như cân, thước đo, tài liệu truyền thông, củng cố phòng/góc tư vấn nuôi dưỡng trẻ nhỏ; cán bộ y tế, chuyên trách dinh dưỡng được tập huấn tư vấn nuôi dưỡng trẻ nhỏ, kỹ năng truyền thông thay đổi hành vi, thành lập và duy trì nhóm hỗ trợ nuôi dưỡng trẻ nhỏ, theo dõi tăng trưởng trẻ em và báo cáo kết quả thực hiện”, bác sĩ CKI Vi Thị Huệ cho biết.
Cán bộ Trung tâm KSBT hướng dẫn cân, đo trẻ tại Trạm Y tế. Ảnh: Vi Huệ
Theo ông Phan Thế Hùng, Trưởng Trạm Y tế xã Cư KLông, huyện Krông Năng (cũ), trước đây chuyên trách dinh dưỡng của Trạm ít được tập huấn về các kỹ năng chuyên môn, vì vậy việc triển khai hoạt động phòng chống suy dinh dưỡng còn nhiều khó khăn, hiệu quả chưa cao. Ông Hùng cho biết: “Từ khi triển khai mô hình, Trạm thường xuyên được cán bộ tuyến tỉnh hỗ trợ, giám sát, hướng dẫn chuyên môn để kịp thời điểu chỉnh, bổ sung những thiếu sót. Đồng thời, được tập huấn nâng cao nghiệp vụ thường xuyên, đáp ứng thực tế hoạt động dinh dưỡng tại địa phương tốt hơn, đặc biệt là kĩ năng tư vấn, tuyên truyền, vận động đối tượng đích thay đổi hành vi có lợi cho sức khỏe mẹ và con. Thực tế cho thấy khá nhiều bà mẹ đã chủ động liên hệ cán bộ y tế để tư vấn về chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ”.
Song song với các hoạt hoạt động tại trạm y tế như khám sàng lọc, cân đo, đánh giá tình trạng dinh dưỡng định kỳ cho phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ, hướng dẫn thực hành chế biến bữa ăn bổ sung từ nguồn thực phẩm sẵn có tại địa phương, tăng cường truyền thông tại các buổi tiêm chủng, mô hình còn thành lập 102 nhóm hỗ trợ nuôi dưỡng trẻ nhỏ tại cộng đồng, tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề và huy động các bà mẹ tham gia. Nội dung truyền thông tập trung vào chế độ dinh dưỡng hợp lý trong thai kỳ, thực hành nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, hướng dẫn ăn bổ sung đúng thời điểm, bổ sung vi chất dinh dưỡng, theo dõi tăng trưởng và phòng chống suy dinh dưỡng... Những hoạt động này giúp kiến thức dinh dưỡng đến gần hơn với từng phụ huynh, nhất là các gia đình ở vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tiếp cận thông tin còn hạn chế.
Bước chuyển về nhận thức
Trong chăm sóc sức khỏe, nhận thức luôn là yếu tố quan trọng, quyết định thành công của các hoạt động can thiệp. Khi con người hiểu đúng vấn đề, họ sẽ có thái độ đúng, lựa chọn đúng và hành động hiệu quả hơn. Qua quá trình triển khai mô hình chăm sóc dinh dưỡng trong 1000 ngày đầu đời, nhận thức của cả các cấp lãnh đạo và người dân về vai trò của dinh dưỡng đối với chất lượng dân số đã có nhiều chuyển biến tích cực. Ông Nguyễn Văn Thiệu, Phó chủ tịch UBND xã Cư KLông, huyện Krông Năng (cũ) cho biết sự chỉ đạo sát sao của Ủy ban Nhân dân tỉnh về chương trình đã chứng minh tầm quan trọng của hoạt động này đối với sức khỏe cộng đồng. Vì vậy chính quyền xã đã tích cực, chủ động trong chỉ đạo ngành y tế, huy động sự tham gia của cộng đồng để tổ chức thực hiện mô hình dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời. Trong tất cả các đợt giám sát, hỗ trợ chuyên môn định kỳ của ngành y tế đều có đại diện chính quyền địa phương tham dự để nắm bắt thực tế. “Chúng tôi hiểu rằng mỗi một công dân, gia đình khỏe mạnh, ưu tú là nền tảng vững chắc để phát triển kinh tế xã hội của địa phương”, ông Nguyễn Văn Thiệu nhấn mạnh.
Hướng dẫn chế biến bữa ăn đủ dinh dưỡng "Tô màu bát bột" tại lớp tập huấn hoạt động cải thiện dinh dưỡng trẻ em. Ảnh: Quang Nhật
Tại cộng đồng, ngày càng nhiều phụ nữ mang thai ý thức việc chăm sóc dinh dưỡng, lao động thai kỳ, nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ và cho trẻ ăn dặm hợp lý. Chị H’Mai Niê ở xã Ea Wer, huyện Buôn Đôn (cũ) cho biết khi mang thai con đầu lòng chị không mấy quan tâm đến sức khỏe thai kỳ, vẫn làm việc, ăn uống bình thường như mọi ngày, khi thấy cơ thể đau yếu mới đi khám thai nên đứa trẻ sinh thiếu tháng, nhỏ bé và hay ốm. Nhờ được cán bộ y tế xã tư vấn, ở lần mang thai thứ hai, chị đã thay đổi nhận thức cũ, chăm lo hơn đến việc ăn uống, làm việc, khám thai định kỳ, đầy đủ. Sau khi sinh, chị cho bé bú mẹ hoàn toàn nên đứa trẻ khỏe mạnh, bụ bẫm và ít ốm vặt.
Kết thúc giai đoạn 2023-2025, mô hình chăm sóc dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời đã đã đạt được những kết quả khả quan, tạo điều kiện cho việc triển khai giai đoạn 2026-2030. Thạc sĩ, bác sĩ CKII Hoàng Hải Phúc, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật cho biết: “Việc phối hợp giữa ngành y tế với chính quyền địa phương và các đơn vị liên quan đã tương đối nhịp nhàng và ổn định; năng lực chuyên môn của cán bộ y tế được nâng cao; Các hoạt động của mô hình đã được lồng ghép thường xuyên trong các hoạt động của trạm; Các nhóm hỗ trợ nuôi dưỡng trẻ nhỏ tại cộng đồng duy trì hoạt động, đã phát huy vai trò trong việc chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm chăm sóc dinh dưỡng cho phụ nữ mang thai và bà mẹ có con dưới 2 tuổi; nhận thức của cộng đồng về chăm sóc sức khỏe chủ động đang dần chuyển biến tích cực… Đây là những yếu tố thuận lợi để mở rộng mô hình trong giai đoạn tiếp theo. Tuy nhiên, để giai đoạn mới đạt được hiệu quả hơn nữa cần có những giải pháp tháo gỡ nút thắt trong cơ chế cũng như những chính sách ưu đãi cho cán bộ y tế dự phòng, đặc biệt trong giai đoạn thực hiện mô hình chính quyền hai cấp hiện nay”.
Những khó khăn cần tháo gỡ trong giai đoạn mới
Sau khi sáp nhập tỉnh, Đắk Lắk có diện tích trải dài từ Tây Nguyên đến duyên hải Nam Trung bộ. Địa bàn rộng, dân cư tập trung không đồng đều, đông đúc ở thành thị, thưa thớt ở vùng sâu, vùng xa; sự đa dạng, phong phú về phong tục, tập quán và ngôn ngữ của mỗi vùng miền, trong khi số lượng cán bộ y tế tuyến xã còn mỏng, kiêm nhiệm nhiều hoạt động, chính sách ưu đãi chưa tương xứng đã trở thành rào cản lớn cho công tác triển khai mô hình tại những khu vực vùng III.
Việc thanh, quyết toán kinh phí đối với một số hoạt động truyền thông, sinh hoạt nhóm tại cộng đồng và hỗ trợ y tế thôn, buôn, cộng tác viên dinh dưỡng còn gặp khó khăn do quy định về nội dung chi, chứng từ thanh toán. Trong khi đội ngũ này được xác định là “cánh tay nối dài” đưa kiến thức dinh dưỡng đến từng hộ gia đình, từng đối tượng đích. Điều này dẫn đến thực trạng một số cộng tác viên từ bỏ công việc, khó tìm nhân lực mới phù hợp tham gia, khiến cho các hoạt động truyền thông, vận động tại cộng đồng bị gián đoạn, kém hiệu quả.
Nhóm hỗ trợ nuôi dưỡng trẻ nhỏ tại cộng đồng tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời, huy động các gia đình có con nhỏ tham gia. Ảnh: Quang Nhật
Quyết định số 861/QĐ-TTg ngày 04/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ về Phê duyệt danh sách các xã khu vực III, khu vực II, khu vực I thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 – 2025 không còn phù hợp trong giai đoạn hiện tại khi nhiều xã đã sáp nhập. Đây là những thách thức cần tiếp tục được tháo gỡ để mô hình phát huy hiệu quả bền vững.
Trong thời gian tới, Đắk Lắk tiếp tục thực hiện các mục tiêu của Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045 trên địa bàn tỉnh, trong đó có mô hình chăm sóc dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời. Trọng tâm là mở rộng phạm vi triển khai mô hình; nâng cao chất lượng hoạt động tại các trạm y tế xã; tăng cường đào tạo cán bộ, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Đồng thời đẩy mạnh truyền thông thay đổi hành vi phù hợp với từng nhóm dân cư. Tỉnh cũng tiếp tục huy động sự phối hợp của các cấp, ngành, các tổ chức đoàn thể và chính quyền địa phương nhằm tạo môi trường thuận lợi để mỗi gia đình đều có điều kiện chăm sóc dinh dưỡng tốt nhất cho phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ.
Chăm sóc dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế mà còn là trách nhiệm của mỗi gia đình và toàn xã hội. Mỗi bữa ăn đủ chất, mỗi lần khám thai đúng hẹn, mỗi giọt sữa mẹ dành cho con đều góp phần xây dựng nền tảng sức khỏe cho thế hệ tương lai. Với sự quan tâm của các cấp chính quyền cùng sự đồng hành của người dân, mô hình chăm sóc dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời tại Đắk Lắk đang từng bước khẳng định hiệu quả, góp phần giảm suy dinh dưỡng, nâng cao tầm vóc, thể lực và chất lượng nguồn nhân lực của tỉnh trong những năm tới.
Bài: Nguyễn Huế