Tại Việt Nam, tác hại của thuốc lá tiếp tục là một vấn đề đáng báo động đối với sức khỏe cộng đồng. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Việt Nam hiện có hơn 15 triệu người hút thuốc, hơn 40% nam giới sử dụng thuốc lá. Thuốc lá gây khoảng 100.000 ca tử vong mỗi năm và tạo ra gánh nặng kinh tế khoảng 108.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,1% GDP, do chi phí điều trị và tổn thất năng suất lao động. Đáng chú ý, bệnh lý đường hô hấp là một trong những nhóm bệnh chịu ảnh hưởng trực tiếp và lâu dài từ khói thuốc. WHO cập nhật năm 2026 cho biết bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là nguyên nhân gây khoảng 3,4 triệu ca tử vong trên toàn cầu trong năm 2023. Hút thuốc là một trong những nguyên nhân hàng đầu của COPD; tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình, hút thuốc chiếm khoảng 30–40% số trường hợp COPD.
Khói thuốc không chỉ đơn thuần đi qua đường hô hấp mà còn đưa vào cơ thể hàng nghìn hóa chất độc hại. Khi tiếp xúc thường xuyên với khói thuốc, niêm mạc đường thở bị kích thích và viêm kéo dài. Các cơ chế bảo vệ tự nhiên của phổi bị suy giảm, khả năng làm sạch chất nhầy và các tác nhân gây bệnh trong đường hô hấp bị ảnh hưởng. Theo thời gian, đường thở có thể bị hẹp, luồng khí lưu thông bị hạn chế, khiến người bệnh xuất hiện các triệu chứng ho, khạc đờm, khò khè và khó thở. Điều nguy hiểm là quá trình này thường không diễn ra đột ngột. Ban đầu, người hút thuốc có thể chỉ ho vào buổi sáng, khạc đờm hoặc cảm thấy hụt hơi khi vận động. Những biểu hiện tưởng như đơn giản này dễ bị bỏ qua hoặc được xem là ho do hút thuốc. Khi triệu chứng trở nên thường xuyên, người bệnh mới đi khám thì tổn thương phổi có thể đã kéo dài.
Khói thuốc chứa hàng nghìn hóa chất độc hại, gây tổn thương đường thở và ảnh hưởng lâu dài đến chức năng phổi.
Tại Khoa Nội, Bệnh viện Đa khoa Buôn Ma Thuột, những bệnh nhân có tiền sử hút thuốc lá đang điều trị các bệnh lý đường hô hấp là thực tế đáng lưu ý. Đơn cử như, bệnh nhân N.V.T (43 tuổi, trú tại phường Tân Lập) cho biết đã có nhiều năm hút thuốc. Trước đây, dù thường xuyên ho và khạc đờm nhưng anh không nghĩ đó là dấu hiệu bất thường. “Tôi hút thuốc đã nhiều năm, trước đây mỗi ngày cũng hút khá nhiều. Có lúc ho, khạc đờm nhưng tôi nghĩ đó là bình thường vì hút thuốc thì ai cũng có thể bị ho. Gần đây tôi thấy khó thở nhiều hơn, người mệt nên đi khám và phải nhập viện. Sau lần này tôi mới thấy thuốc lá ảnh hưởng đến sức khỏe nghiêm trọng hơn mình nghĩ”, anh T chia sẻ. Hay như, câu chuyện của ông Đ.X.Đ (64 tuổi, trú tại phường Buôn Ma Thuột) cũng cho thấy một thực tế khác. Ông Đ biết thuốc lá có hại nhưng việc từ bỏ không dễ dàng. Ông Đ đã hút thuốc trong nhiều năm và từng nhiều lần cố gắng bỏ thuốc nhưng chưa thành công. Cách đây khoảng một tuần, ông nhập viện điều trị viêm phổi, tràn dịch màng phổi. Sau quá trình điều trị, tình trạng bệnh đã ổn định. Ông Đ bộc bạch:“Tôi đã hút thuốc từ lâu nên thành thói quen. Chức năng phổi yếu nên mỗi lần đi khám các bác sĩ đều khuyên bỏ thuốc lá. Tôi cũng đã bỏ 2 lần nhưng lại hút thuốc trở lại. Trước đây sức khỏe vẫn bình thường, làm việc được nên tôi không nghĩ nhiều. Khi bị bệnh phải vào viện điều trị, tôi mới thấy những cơn ho, khó thở trước đây không phải chuyện nhỏ. Nếu bỏ thuốc sớm hơn thì có lẽ sức khỏe đã tốt hơn”.
Từ những trường hợp thực tế trên có thể thấy, thuốc lá không nhất thiết gây ra biểu hiện bệnh ngay lập tức. Chính khoảng thời gian “chưa thấy bệnh” này khiến nhiều người chủ quan, tiếp tục hút thuốc và bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo sớm. Theo bác sĩ Phạm Thị Kim Quế, Trưởng Khoa Nội, Bệnh viện Đa khoa Buôn Ma Thuột cho biết: Thuốc lá là một trong những yếu tố quan trọng làm gia tăng các bệnh lý đường hô hấp. Khói thuốc tác động trực tiếp lên đường thở, gây kích ứng và viêm, đồng thời làm suy giảm khả năng bảo vệ tự nhiên của phổi. Người hút thuốc lâu năm có nguy cơ cao mắc các bệnh lý về đường hô hấp, đặc biệt là viêm phế quản mạn tính, bệnh COPD và ung thư phổi. Khói thuốc làm tổn thương đường thở, khiến người bệnh dễ ho, khạc đờm, khó thở và dễ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp hơn. Điều đáng lo ngại là nhiều người có biểu hiện ho, khạc đờm trong thời gian dài nhưng vẫn tiếp tục hút thuốc và không đi kiểm tra sức khỏe. Đa phần bệnh nhân nhập viện khi tình trạng bệnh đã trở nặng.
Tổ chức WHO xác định thuốc lá là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu đối với bệnh hô hấp. Với bệnh COPD, Tổ chức WHO cho biết hút thuốc chiếm hơn 70% số trường hợp tại các quốc gia thu nhập cao và khoảng 30 - 40% tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình. Không chỉ COPD, ung thư phổi cũng có mối liên hệ đặc biệt chặt chẽ với thuốc lá. Trong đó, bệnh ung thư phổi là loại ung thư gây tử vong hàng đầu trên thế giới, với khoảng 2,5 triệu ca mắc mới và 1,8 triệu ca tử vong trong năm 2022. Hút thuốc là yếu tố nguy cơ hàng đầu và liên quan đến khoảng 60 - 70% các trường hợp ung thư phổi có thể phòng ngừa. Như vậy, tác động của thuốc lá đối với hệ hô hấp không chỉ dừng lại ở những cơn ho hay tình trạng viêm đường thở. Quá trình tiếp xúc kéo dài với khói thuốc có thể làm suy giảm chức năng phổi, thúc đẩy bệnh COPD tiến triển và làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư phổi.
Cũng theo bác sĩ Phạm Thị Kim Quế, một vấn đề khác cần được nhìn nhận đầy đủ là khói thuốc thụ động. Người không hút thuốc nhưng thường xuyên sống hoặc làm việc trong môi trường có khói thuốc cũng phải đối mặt với những nguy cơ sức khỏe đáng kể. Theo nhiều nghiên cứu, không có mức độ phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào được xem là an toàn. Khói thuốc thụ động có thể gây các bệnh tim mạch, ung thư phổi và các bệnh hô hấp; trẻ em sống trong gia đình có người hút thuốc có nguy cơ mắc viêm phế quản, viêm phổi và các bệnh nhiễm trùng hô hấp cao hơn. Tại Việt Nam, theo Bộ Y tế, mỗi năm có khoảng 18.800 ca tử vong liên quan đến phơi nhiễm khói thuốc thụ động. Con số này cho thấy phòng, chống tác hại thuốc lá không chỉ là bảo vệ sức khỏe của người hút mà còn là trách nhiệm đối với những người xung quanh, đặc biệt là trẻ em, phụ nữ và người cao tuổi.
Bỏ thuốc lá càng sớm, lá phổi càng có thêm cơ hội được bảo vệ. Nói không với thuốc lá không chỉ là lựa chọn bảo vệ sức khỏe của mỗi cá nhân, mà còn là hành động thiết thực để bảo vệ gia đình và cộng đồng khỏi những bệnh lý đường hô hấp có thể phòng ngừa. Chủ động nói không với thuốc lá hôm nay chính là góp phần giảm bệnh tật, góp phần bảo vệ và nâng cao chất lượng cuộc sống cho bản thân, gia đình và cộng đồng./.
Bài: Võ Quỳnh - Ảnh: Bảo Trọng