Hưởng ứng Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5 và Tuần lễ Quốc gia không thuốc lá từ ngày 25–31/5/2026, Bộ Y tế vừa có văn bản đề nghị các địa phương tăng cường truyền thông và siết chặt thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Chủ đề năm nay do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lựa chọn là: “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo – Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá”. Đây được xem là lời cảnh báo trước xu hướng nicotine đang “đổi hình” để tiếp cận người trẻ.
Khi thuốc lá được bán như một “xu hướng sống”
Nếu thuốc lá truyền thống thường gắn với mùi khói nồng, hình ảnh cũ kỹ và dễ bị nhận diện là độc hại, thì thuốc lá điện tử lại xuất hiện với diện mạo hoàn toàn khác. Thiết bị được thiết kế giống đồ công nghệ, nhỏ gọn, dễ mang theo, nhiều màu sắc và có hàng chục hương vị như xoài, dâu, bạc hà, soda hay kẹo ngọt. Không ít sản phẩm còn được quảng bá trên mạng xã hội bằng hình ảnh trẻ trung, hiện đại, tạo cảm giác đây là một phụ kiện thể hiện phong cách hơn là sản phẩm chứa chất gây nghiện. Theo các chuyên gia, đây chính là điểm nguy hiểm nhất của thuốc lá thế hệ mới: đánh vào tâm lý tò mò, thích trải nghiệm và mong muốn hòa nhập của thanh thiếu niên. Ở lứa tuổi học sinh, nhiều em bắt đầu chỉ vì muốn “thử cho biết”, bị bạn bè rủ rê hoặc muốn thể hiện bản thân. Tuy nhiên, từ vài lần thử nghiệm ban đầu, việc sử dụng có thể nhanh chóng trở thành thói quen do nicotine gây lệ thuộc mạnh. Điều đáng nói là nhiều phụ huynh vẫn còn chủ quan, cho rằng thuốc lá điện tử “ít hại hơn” thuốc lá truyền thống hoặc nghĩ con mình chỉ sử dụng nhất thời. Trong khi đó, việc mua bán các sản phẩm này trên môi trường mạng hiện khá dễ dàng, khiến nguy cơ tiếp cận của học sinh ngày càng lớn.
Các em học sinh tham gia hoạt động truyền thông phòng chống tác hại thuốc lá tại trường học.
Nicotine đặc biệt nguy hiểm với thanh thiếu niên
Theo WHO, mỗi năm thế giới có hơn 8 triệu người tử vong liên quan đến thuốc lá, trong đó khoảng 1,6 triệu trường hợp do hút thuốc thụ động. Tại Việt Nam, tỷ lệ hút thuốc lá truyền thống ở nam giới trưởng thành đã giảm từ 47,4% năm 2010 xuống còn 38,9% vào năm 2023. Tuy nhiên, sự gia tăng của thuốc lá điện tử trong giới trẻ đang tạo ra một thách thức mới cho công tác phòng chống tác hại thuốc lá. Các bác sĩ cảnh báo nicotine là chất gây nghiện mạnh và đặc biệt nguy hiểm với thanh thiếu niên vì đây là giai đoạn não bộ vẫn đang phát triển. Nicotine có thể tác động đến vùng não liên quan đến khả năng ghi nhớ, kiểm soát cảm xúc và hành vi. Việc tiếp xúc nicotine từ sớm không chỉ khiến trẻ dễ nghiện hơn người trưởng thành, mà còn có thể ảnh hưởng đến khả năng học tập, làm giảm tập trung, rối loạn giấc ngủ và tăng nguy cơ lo âu, căng thẳng. Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy thanh thiếu niên nghiện nicotine sớm có nguy cơ tiếp cận các chất gây nghiện khác cao hơn trong tương lai. Không dừng ở đó, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng còn chứa nhiều hóa chất độc hại như formaldehyde, benzene, kim loại nặng và các hợp chất có nguy cơ gây tổn thương tim, phổi, thần kinh, thậm chí làm tăng nguy cơ ung thư. Điều đáng lo ngại là nếu hành vi sử dụng nicotine hình thành từ tuổi học đường, nguy cơ lệ thuộc có thể kéo dài nhiều năm, đồng nghĩa thời gian cơ thể tiếp xúc với độc chất cũng dài hơn và hậu quả sức khỏe về sau sẽ nặng nề hơn.
Học sinh tìm hiểu tài liệu truyền thông về tác hại của thuốc lá trong chương trình phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Không còn là câu chuyện của riêng người hút thuốc
Tác hại của thuốc lá không chỉ dừng ở cá nhân sử dụng. Theo ước tính từ Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu được WHO dẫn lại, mỗi năm Việt Nam có khoảng 103.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá, trong đó gần 18.800 người chết do hút thuốc thụ động. Trẻ em và phụ nữ là những nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề dù không trực tiếp hút thuốc. Nhiều trẻ sống trong môi trường có khói thuốc dễ mắc viêm phổi, hen suyễn, viêm tai giữa, suy giảm chức năng phổi và tăng nguy cơ đột tử ở trẻ sơ sinh. Không chỉ tạo gánh nặng bệnh tật, thuốc lá còn kéo theo tổn thất kinh tế rất lớn. WHO ước tính tổng chi phí y tế, thiệt hại năng suất lao động và các tác động liên quan đến môi trường do thuốc lá tại Việt Nam hiện lên tới hơn 200 nghìn tỷ đồng mỗi năm, tương đương hơn 2% GDP. Các chuyên gia cho rằng điều đáng lo hiện nay không chỉ là số người hút thuốc, mà là nguy cơ nicotine đang dần bị “bình thường hóa” trong giới trẻ. Khi thuốc lá điện tử xuất hiện ngày càng nhiều trong học đường, trên mạng xã hội hay trong các cuộc tụ tập của thanh thiếu niên, nhiều em có thể xem việc sử dụng là điều bình thường, thậm chí là một phần của xu hướng sống hiện đại. Nếu không được kiểm soát kịp thời, độ tuổi tiếp cận nicotine có thể ngày càng trẻ hóa, kéo theo nguy cơ gia tăng các bệnh lý mạn tính và gánh nặng y tế trong tương lai.
Không để nicotine len vào môi trường học đường
Trước thực trạng này, Bộ Y tế đề nghị các địa phương tăng cường truyền thông về tác hại của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng; đồng thời siết chặt kiểm tra, xử lý các hành vi sản xuất, kinh doanh, vận chuyển, tàng trữ và sử dụng các sản phẩm này theo quy định hiện hành. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng chỉ xử phạt là chưa đủ. Việc ngăn nicotine tiếp cận giới trẻ cần sự phối hợp từ nhiều phía, từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng và các nền tảng mạng xã hội. Phụ huynh cần quan tâm nhiều hơn đến những thay đổi trong hành vi của con em mình; nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng và nhận diện nguy cơ; trong khi các cơ quan chức năng cần kiểm soát chặt hoạt động quảng bá, mua bán thuốc lá điện tử trên môi trường số. WHO khẳng định không có bất kỳ sản phẩm thuốc lá hay nicotine nào an toàn cho sức khỏe. Những thiết kế hiện đại hay mùi vị hấp dẫn không làm giảm tác hại, mà chỉ khiến giới trẻ dễ tiếp cận và nghiện nicotine sớm hơn. Điều đáng lo nhất không phải chỉ là số người hút thuốc hôm nay, mà là nguy cơ một thế hệ trẻ đang bị nicotine tiếp cận từ rất sớm dưới lớp vỏ của công nghệ và xu hướng sống hiện đại. Bảo vệ trẻ em trước nguy cơ đó không còn là lựa chọn, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.
Bài: Thu Phượng - Ảnh: Đình Thi