PV: Thưa bác sĩ, dưới góc độ chuyên môn, khói thuốc lá tác động như thế nào đến tim và hệ thống mạch máu, từ đó làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch?
Bác sĩ CKII Ngô Văn Hùng:
Khói thuốc lá chứa hàng nghìn hóa chất độc hại, trong đó nicotine, carbon monoxide và các chất oxy hóa ảnh hưởng trực tiếp đến tim và mạch máu.
Nicotine kích thích hệ thần kinh giao cảm, làm tim đập nhanh, tăng huyết áp và co mạch, khiến tim phải làm việc nhiều hơn. Carbon monoxide gắn với hemoglobin mạnh hơn oxy, làm giảm khả năng vận chuyển oxy của máu, dẫn đến cơ tim bị thiếu oxy.
Các chất oxy hóa trong khói thuốc còn gây tổn thương lớp nội mạc mạch máu, thúc đẩy phản ứng viêm, oxy hóa LDL-cholesterol và hình thành mảng xơ vữa. Đồng thời, hút thuốc làm tăng kết dính tiểu cầu, tăng đông máu và gây co thắt động mạch vành. Khi mảng xơ vữa bị nứt hoặc vỡ, cục máu đông có thể hình thành nhanh chóng, gây nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.
Ngoài ra, hút thuốc còn gây co thắt động mạch vành, làm giảm HDL-cholesterol và thúc đẩy xơ cứng động mạch. Vì vậy, tác hại của thuốc lá không chỉ tích lũy lâu dài mà còn có thể làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch cấp tính ngay sau khi hút. Người hít phải khói thuốc thụ động cũng có nguy cơ bị tổn thương tim mạch; không có mức phơi nhiễm khói thuốc nào được xem là an toàn.
PV: Những bệnh lý tim mạch nào thường gặp ở người hút thuốc lá và nguy cơ này có sự khác biệt như thế nào so với người không hút thuốc?
Bác sĩ CKII Ngô Văn Hùng:
Người hút thuốc có nguy cơ cao mắc nhiều bệnh lý tim mạch, thường gặp nhất là:
Bệnh động mạch vành, đau thắt ngực và nhồi máu cơ tim.
Đột quỵ não. Bệnh động mạch ngoại biên, có thể gây đau cách hồi, loét hoặc hoại tử chi. Phình động mạch chủ bụng.
Suy tim, rối loạn nhịp và đột tử do tim.
Tái hẹp hoặc huyết khối sau can thiệp động mạch vành.
Theo CDC, hút thuốc làm nguy cơ mắc bệnh động mạch vành và đột quỵ tăng khoảng 2–4 lần so với người không hút. Nguy cơ càng cao nếu người bệnh đồng thời có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, béo phì hoặc tiền sử bệnh tim mạch.
Bác sĩ CKII Ngô Văn Hùng – Trưởng Khoa Nội Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Vùng Tây Nguyên thăm khám cho bệnh nhân. Ảnh Đình Thi
Đáng lưu ý, người không hút thuốc nhưng thường xuyên hít khói thuốc thụ động cũng có nguy cơ mắc bệnh động mạch vành tăng khoảng 25–30%. CDC
PV: Nhiều người cho rằng chỉ hút thuốc lâu năm hoặc hút nhiều mới gây hại cho tim mạch. Quan điểm này có đúng không, thưa bác sĩ? Việc hút thuốc ở người trẻ có đáng lo ngại?
Bác sĩ CKII Ngô Văn Hùng:
Đây là quan điểm không đúng. Không có mức độ hút thuốc nào được xem là an toàn đối với tim mạch. Ngay cả hút ít, hút không thường xuyên hoặc chỉ vài điếu mỗi ngày cũng có thể gây rối loạn chức năng nội mạc, co mạch và tăng kết tập tiểu cầu. CDC cho biết người hút dưới 5 điếu mỗi ngày vẫn có thể xuất hiện những dấu hiệu tổn thương tim mạch sớm.
Ở người trẻ, hút thuốc đặc biệt đáng lo ngại vì nicotine gây nghiện rất nhanh, khiến thời gian phơi nhiễm kéo dài trong suốt nhiều năm. Xơ vữa động mạch có thể bắt đầu âm thầm từ khi còn trẻ và chỉ biểu hiện khi đã xảy ra nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.
Do đó, không nên nghĩ rằng “còn trẻ thì hút chưa sao” hoặc “hút ít thì không nguy hiểm”. Tổn thương mạch máu bắt đầu ngay từ những lần tiếp xúc đầu tiên và tích lũy theo thời gian.
PV: Hiện nay, ngoài thuốc lá điếu còn có thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm nicotine khác. Những sản phẩm này có ảnh hưởng như thế nào đến sức khỏe tim mạch?
Bác sĩ CKII Ngô Văn Hùng:
Thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng không phải là sản phẩm vô hại. Phần lớn các sản phẩm này vẫn cung cấp nicotine – một chất gây nghiện mạnh, làm tăng nhịp tim, tăng huyết áp và gây co mạch.
Khí dung của thuốc lá điện tử có thể chứa các hạt siêu mịn, kim loại nặng, hợp chất hữu cơ bay hơi và nhiều chất tạo hương. Những chất này có khả năng gây stress oxy hóa, viêm, rối loạn chức năng nội mạc và tăng khuynh hướng hình thành huyết khối.
Thuốc lá nung nóng có thể tạo ra lượng một số chất độc thấp hơn thuốc lá đốt cháy, nhưng “ít hơn” không có nghĩa là an toàn. Tác động lâu dài của các sản phẩm này đối với tim mạch vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu. WHO khẳng định các sản phẩm thuốc lá và nicotine đều tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe; nicotine đặc biệt có thể gây nghiện ở người trẻ. WHO
Việc vừa hút thuốc lá điếu vừa sử dụng thuốc lá điện tử – gọi là sử dụng kép – không giúp loại bỏ nguy cơ. Biện pháp tốt nhất vẫn là ngừng hoàn toàn các sản phẩm thuốc lá và nicotine.
PV: Với những người đang hút thuốc, đặc biệt là người đã có tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc bệnh tim mạch, bác sĩ có khuyến cáo gì để giảm nguy cơ biến cố tim mạch và bảo vệ sức khỏe?
Bác sĩ CKII Ngô Văn Hùng:
Khuyến cáo quan trọng nhất là ngừng hút thuốc hoàn toàn càng sớm càng tốt, chứ không chỉ giảm số lượng điếu thuốc. Cai thuốc mang lại lợi ích ở mọi lứa tuổi, kể cả người đã hút lâu năm hoặc đã mắc bệnh tim mạch.
Người hút thuốc nên:
Chọn một ngày cụ thể để bắt đầu cai thuốc.
Loại bỏ thuốc lá, bật lửa và gạt tàn khỏi môi trường sống.
Thông báo với gia đình, đồng nghiệp để nhận được sự hỗ trợ.
Tránh những hoàn cảnh dễ kích thích hút thuốc như uống rượu bia, căng thẳng hoặc gặp nhóm bạn cùng hút.
Đến cơ sở y tế để được tư vấn cai nghiện và đánh giá khả năng sử dụng liệu pháp thay thế nicotine, varenicline hoặc bupropion khi phù hợp; không nên tự ý dùng thuốc.
Kiểm soát đồng thời huyết áp, đường huyết, LDL-cholesterol, cân nặng; ăn giảm muối, vận động đều đặn và dùng thuốc tim mạch đúng chỉ định.
Xây dựng môi trường gia đình và nơi làm việc hoàn toàn không khói thuốc.
Lợi ích xuất hiện khá sớm sau khi cai thuốc. Nguy cơ nhồi máu cơ tim giảm rõ trong khoảng 1–2 năm đầu và tiếp tục giảm theo thời gian. Ở người đã mắc bệnh động mạch vành, cai thuốc giúp giảm nguy cơ tái nhồi máu và tử vong tim mạch. CDC
Điều tôi muốn nhấn mạnh là: không bao giờ quá muộn để cai thuốc lá, nhưng cai càng sớm thì trái tim và mạch máu càng được bảo vệ tốt hơn.
Cảm ơn Bác sĩ vì những thông tin hữu ích!
Thực hiện: Thu Phượng