Theo Thạc sĩ, bác sĩ CKII Hoàng Hải Phúc – Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Lắk, hiện tại tình hình dịch bệnh sốt rét trên địa bàn tỉnh đang được kiểm soát tốt. Khoảng 10 năm về trước, đặc biệt trong giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2023, Đắk Lắk vẫn ghi nhận các ca sốt rét nội địa và các ca bệnh ngoại lai. Tuy nhiên, với sự chỉ đạo, hỗ trợ của Trung ương cũng như sự đồng hành của các dự án phòng, chống sốt rét, tình hình bệnh trên địa bàn tỉnh đã được kiểm soát rất tốt. Theo lộ trình trước đây, tỉnh Đắk Lắk đã có thể hướng tới mục tiêu loại trừ sốt rét trong năm 2026. Tuy nhiên, sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp và sáp nhập tỉnh Đắk Lắk với tỉnh Phú Yên, phạm vi địa bàn thực hiện công tác phòng, chống và đánh giá tình hình sốt rét cũng thay đổi. Trong năm 2023 và năm 2024, khu vực Phú Yên cũ vẫn ghi nhận các ca sốt rét nội địa. Theo bác sĩ Hoàng Hải Phúc, theo quy định của Tổ chức Y tế thế giới cũng như của Việt Nam, để được công nhận loại trừ sốt rét trên phạm vi toàn tỉnh, địa phương phải có 3 năm liên tục không ghi nhận ca bệnh sốt rét mới. Do đó, sau khi sáp nhập, thời điểm tỉnh Đắk Lắk được công nhận loại trừ sốt rét trên toàn tỉnh dự kiến sẽ phải lùi đến khoảng năm 2027–2028.
Trong giai đoạn hiện nay, một trong những vấn đề được ngành Y tế đặc biệt quan tâm là nguy cơ sốt rét ngoại lai xâm nhập từ các nước trở về, nhất là từ khu vực châu Phi. Cùng với đó, việc tiếp tục duy trì giám sát tại các địa bàn có nguy cơ vẫn rất cần thiết. Ngành Y tế tập trung vào giám sát véc tơ truyền bệnh, chủ động giám sát ký sinh trùng và giám sát các trường hợp sốt rét ngoại lai, qua đó phát hiện sớm những nguy cơ có thể ảnh hưởng đến kết quả phòng, chống và loại trừ sốt rét trên địa bàn tỉnh. Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Lắk cho biết, hiện nay một số khu vực trên địa bàn tỉnh vẫn có nguy cơ cao mắc sốt rét gồm Ea Súp, Buôn Đôn, Ea H’leo, Krông Năng, Ea Kar, Sông Hinh và Đồng Xuân. Đây cũng là những địa bàn cần tiếp tục duy trì công tác giám sát, nhất là tại những khu vực người dân thường xuyên đi rừng, ngủ rẫy hoặc có điều kiện tiếp xúc với môi trường có muỗi truyền bệnh.
Người dân thường xuyên đi rừng, ngủ rẫy cần chủ động lấy lam máu xét nghiệm sốt rét, nhất là khi có triệu chứng nghi ngờ mắc bệnh.
Tại Buôn Đrăng Phốk, xã Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk, một buôn vùng biên nằm sâu trong vùng lõi Vườn Quốc gia Yok Đôn, cuộc sống của người dân gắn liền với rừng. Buôn có 147 hộ, 539 khẩu, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm khoảng 70%. Với đặc điểm địa bàn nằm xa khu dân cư, người dân thường xuyên đi rừng, ngủ rẫy, nguy cơ tiếp xúc với muỗi truyền bệnh vẫn còn. Vì vậy, đây là địa bàn được ngành Y tế duy trì giám sát nhằm phát hiện sớm trường hợp mắc bệnh và ngăn chặn nguy cơ sốt rét quay trở lại. Những năm trước đây, Buôn Đrăng Phốk từng ghi nhận nhiều người mắc sốt rét. Những cơn sốt cao, rét run, mệt mỏi, xanh xao là ký ức mà một số người dân nơi đây vẫn còn nhớ. Bà Lương Thị Sanh, người dân Buôn Đrăng Phốk, xã Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk, chia sẻ: “Trước đây, trong buôn có rất nhiều người mắc sốt rét, cả người dân địa phương và những người từ nơi khác mới đến, còn lạ nước, lạ cái, chưa quen với khí hậu, điều kiện ở đây. Những năm 2001, 2002, 2003 là thời điểm sốt rét xảy ra rất nhiều. Lúc đó tôi cũng bị sốt rét, người sốt cao, da vàng, lách sưng. Sau đó tôi phải đi khám, đến bác sĩ để điều trị. Nhưng thời điểm ấy đường sá đi lại khó khăn, điều kiện chữa bệnh cũng còn nhiều hạn chế. May mắn là sau một thời gian điều trị, tôi đã khỏi bệnh”.
Có thể thấy, sốt rét không chỉ gây ra những cơn sốt và rét run mà còn có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người bệnh. Khi mắc sốt rét, ký sinh trùng phát triển trong hồng cầu và làm hồng cầu bị phá hủy, từ đó có thể khiến lượng hemoglobin trong máu giảm, gây thiếu máu. Trường hợp thiếu máu nặng, chỉ số hemoglobin có thể giảm xuống mức rất thấp. Khi đó, người bệnh có thể mệt mỏi, da xanh, niêm mạc nhợt và đối mặt với nguy cơ xuất hiện những biến chứng nghiêm trọng. Đặc biệt, nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, sốt rét có thể diễn biến nặng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng người bệnh.
Cán bộ y tế hướng dẫn người dân thực hiện các biện pháp phòng, chống muỗi đốt khi đi rừng để phòng bệnh sốt rét.
Từ thực tế tại các địa bàn vùng rừng núi, việc chủ động phòng bệnh vẫn có ý nghĩa quan trọng, ngay cả khi tình hình sốt rét trên địa bàn tỉnh đang được kiểm soát tốt. Người dân cần duy trì những thói quen đơn giản để hạn chế nguy cơ mắc bệnh, trước hết là ngủ màn, kể cả ban ngày tại những nơi có nguy cơ muỗi truyền bệnh. Người dân nên sử dụng màn được tẩm hóa chất diệt muỗi theo hướng dẫn, mặc quần áo dài khi đi rừng, làm việc ngoài trời hoặc ở những nơi có nhiều muỗi. Đối với những người thường xuyên đi rừng, ngủ rẫy hoặc làm việc tại các khu vực xa khu dân cư, việc chủ động bảo vệ bản thân trước muỗi truyền bệnh càng cần được chú ý. Khi ngủ lại trong rừng, lán trại hay nương rẫy, người dân cần thực hiện các biện pháp phòng muỗi đốt, đồng thời phối hợp với cán bộ y tế trong các hoạt động giám sát véc tơ và phòng, chống sốt rét tại địa phương. Bên cạnh đó, việc chủ động giám sát ký sinh trùng và phát hiện sớm người mắc bệnh cũng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của ngành Y tế. Những trường hợp có dấu hiệu nghi ngờ mắc sốt rét cần được phát hiện, xét nghiệm và điều trị kịp thời. Đặc biệt, đối với những người từ các khu vực có lưu hành sốt rét trở về, nhất là từ khu vực châu Phi, cần được quan tâm giám sát để hạn chế nguy cơ sốt rét ngoại lai xâm nhập và phát sinh các trường hợp mắc mới. “Mặc dù sốt rét nội địa trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk đã được kiểm soát tốt, nhưng để tiến tới mục tiêu loại trừ sốt rét, công tác giám sát vẫn phải được duy trì thường xuyên. Trọng tâm hiện nay là giám sát véc tơ, giám sát ký sinh trùng và các trường hợp ngoại lai. Đây là những hoạt động cần thiết để kịp thời phát hiện nguy cơ và bảo vệ những thành quả đã đạt được trong nhiều năm qua”, bác sĩ Hoàng Hải Phúc nhấn mạnh.
Phòng bệnh sốt rét không nhất thiết bắt đầu từ những việc phức tạp. Với những thói quen đơn giản như ngủ màn, mặc quần áo dài khi đi rừng, chủ động tránh muỗi đốt, phối hợp với cán bộ y tế trong công tác giám sát và đi khám khi có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh, người dân có thể góp phần bảo vệ sức khỏe của chính mình và cộng đồng. Trong bối cảnh Đắk Lắk đang hướng tới mục tiêu loại trừ sốt rét, sự chủ động của mỗi người dân sẽ góp phần duy trì kết quả kiểm soát bệnh, hạn chế nguy cơ sốt rét quay trở lại và từng bước tiến tới mục tiêu loại trừ sốt rét trên toàn tỉnh./.
Bài: Mai Lê - Ảnh: Đình Thi