Dự án RAI4E do Quỹ Toàn cầu phòng, chống AIDS, Lao và Sốt rét tài trợ thông qua Văn phòng Dịch vụ Dự án Liên Hợp Quốc (UNOPS), hướng tới mục tiêu củng cố và phát huy tối đa sự tham gia của các cơ sở y tế tư nhân (PSP) vào lộ trình loại trừ sốt rét của quốc gia. Trong 3 năm triển khai (2024–2026), dự án đã bao phủ 55 xã thuộc 10 huyện của ba tỉnh trọng điểm gồm Gia Lai (29 xã, 4 huyện), Đắk Lắk (10 xã, 3 huyện) và Bình Phước cũ (nay là thành phố Đồng Nai với 16 xã, 3 huyện), phục vụ trực tiếp cho cộng đồng dân cư quy mô khoảng 430.000 người.
Thực tế dịch tễ cho thấy các cơ sở y tế tư nhân luôn là điểm tiếp xúc đầu tiên của phần lớn người dân khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa ngay khi xuất hiện triệu chứng sốt. Sau khi triển khai ký cam kết và tập huấn nghiệp vụ chẩn đoán, truyền thông và giám sát điều trị, mạng lưới đã huy động thành công 200/234 cơ sở tư nhân tham gia, đạt tỷ lệ tiếp cận 85,47% (gồm 143 quầy thuốc và 57 phòng khám). Riêng tại tỉnh Đắk Lắk, mạng lưới tham gia gồm 35 quầy thuốc và 3 phòng khám tại 10 xã thuộc địa bàn dự án. Đáng chú ý, dự án đã linh hoạt chuyển dịch chiến lược xét nghiệm từ diện “nguy cơ cao, triệu chứng điển hình” sang hướng dẫn đột phá “Cứ sốt là làm test ngay” từ tháng 10/2025. Nhờ đó, tính đến tháng 10/2026, các cơ sở tư nhân đã thực hiện được 16.829 xét nghiệm nhanh (RDT), trong đó năm 2025 ghi nhận mức bứt phá với 9.480 lượt test (so với 3.831 lượt của năm 2024). Tỷ lệ các cơ sở tư nhân tuân thủ nộp báo cáo định kỳ hàng tháng liên tục cải thiện qua từng năm, tăng từ 80,4% (2024) lên 88,2% (2025) và đạt 93,7% trong năm 2026 (khối phòng khám đạt 94,2% và quầy thuốc đạt 92,2%).
Các đại biểu trao đổi giải pháp tăng cường sự tham gia của y tế tư nhân trong công tác phòng, chống và loại trừ sốt rét.
Song song với hoạt động chuyên môn, các can thiệp truyền thông cộng đồng cũng ghi nhận dấu ấn chuyển đổi số rõ nét. Bên cạnh việc tận dụng uy tín cá nhân của các dược sĩ và mạng xã hội (Facebook, Zalo) của các quầy thuốc để lan tỏa thông điệp, cán bộ dự án đã chủ động ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để sản xuất chuỗi video ngắn trực quan, sinh động phổ biến quy chuẩn thao tác tiếp đón, hướng dẫn làm test nhanh và tư vấn tuân thủ điều trị sốt rét. Hoạt động diễn tập phối hợp công – tư (PPM) cũng được tổ chức thực nghiệm với 13 lượt diễn tập đạt điểm trung bình 80,6/100, qua đó chuẩn hóa đường dây liên lạc, quy trình chuyển tuyến từ quầy thuốc tư nhân sang trạm y tế xã để soi kính hiển vi và cấp thuốc điều trị miễn phí.
Trọng tâm thảo luận của hội thảo là kế hoạch chuyển giao, duy trì sự tham gia của y tế tư nhân sau khi dự án kết thúc. Các nội dung tập trung vào trách nhiệm phối hợp giữa Sở Y tế, CDC, trạm y tế và cơ sở tư nhân; nhu cầu hỗ trợ chuyên môn, vật tư; duy trì đầu mối liên hệ, đơn giản hóa báo cáo và lồng ghép hoạt động vào công tác phòng, chống dịch thường xuyên tại địa phương. Hội thảo đồng thời giới thiệu định hướng dự án giai đoạn 2027–2029 thuộc hợp phần RAI5E, dự kiến triển khai tại Nghệ An, Hà Tĩnh và Khánh Hòa, chú trọng loại trừ sốt rét và ngăn ngừa bệnh quay trở lại. Thạc sĩ, bác sĩ CKII Hoàng Hải Phúc – Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Lắk, nhấn mạnh: “Phòng khám, quầy thuốc tư nhân là những nơi người dân thường tìm đến khi có biểu hiện sốt. Vì vậy, sự tham gia của lực lượng này giúp mở rộng khả năng tiếp cận, nhận diện sớm người có nguy cơ mắc sốt rét và kết nối với cơ sở y tế để được xét nghiệm, chẩn đoán kịp thời. Khi dự án kết thúc, điều cần thiết là duy trì được mối liên hệ giữa các cơ sở tư nhân với trạm y tế, có đầu mối hỗ trợ chuyên môn và hướng dẫn báo cáo rõ ràng. Các hoạt động tư vấn phòng bệnh, nhận diện nguy cơ và chuyển gửi trường hợp nghi ngờ cần tiếp tục được lồng ghép vào công việc hằng ngày của mỗi cơ sở, góp phần cùng ngành Y tế giám sát, ngăn ngừa sốt rét quay trở lại”.
Thạc sĩ, bác sĩ CKII Hoàng Hải Phúc – Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Lắk phát biểu về vai trò của y tế tư nhân trong công tác phòng, chống và loại trừ sốt rét.
Bên cạnh những thành tựu nổi bật, hội thảo đã thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn thực tiễn cần khắc phục, tiêu biểu là tình trạng thiếu hụt test nhanh RDT do chuỗi cung ứng từ chương trình quốc gia bị gián đoạn trong năm 2025 khiến tỷ lệ cơ sở còn test giảm xuống chỉ còn khoảng 50,5%. Để duy trì giám sát dịch, dự án đã hướng dẫn các quầy thuốc tận dụng cơ chế chuyển gửi tức thời người bệnh sang hệ thống y tế công lập để soi lam máu, đồng thời triển khai cơ chế thi đua, khen thưởng hàng quý nhằm động viên các cơ sở báo cáo đầy đủ và thực hiện nhiều xét nghiệm. Về khung chính sách, hội thảo nhận định dù các quyết định của Bộ Y tế đã cho phép y tế tư nhân sử dụng RDT và báo cáo bệnh truyền nhiễm, nhưng trên thực tế việc chia sẻ dữ liệu trực tiếp lên phần mềm quốc gia eCDS-MMS vẫn còn khoảng trống lớn, rất cần sự kết nối chặt chẽ hơn từ các tuyến CDC và trạm y tế cơ sở.
Từ những bài học kinh nghiệm của RAI4E, giai đoạn 2027–2029 (hợp phần RAI5E) sẽ chuyển hướng chiến lược, tái phân bổ địa bàn tới 20 xã thuộc 3 tỉnh với mục tiêu kép: Loại trừ sốt rét nội địa và ngăn chặn sốt rét quay trở lại (POR). Theo đó, dự án lựa chọn 10 xã tại Nghệ An và 6 xã tại Hà Tĩnh – những nơi có lượng lớn lao động đi lại và làm việc tại châu Phi trở về, khu vực đã ghi nhận hàng chục ca sốt rét ngoại lai trong giai đoạn 2021–2026 (Nghệ An 83 ca, Hà Tĩnh 37 ca). Tại đây, các cơ sở y tế tư nhân sẽ đóng vai trò như những “trạm gác tiền tiêu” tầm soát dịch, kết hợp thiết lập đường dây nóng tư vấn tại các cửa khẩu, sân bay. Riêng tại tỉnh Khánh Hòa, 4 xã thuộc điểm nóng huyện Khánh Vĩnh sẽ là trọng tâm can thiệp để triệt tiêu các ca sốt rét nội địa còn sót lại.
Có thể thấy, việc duy trì kết nối giữa y tế công lập và tư nhân sẽ giúp mở rộng mạng lưới giám sát ngay tại cộng đồng, tạo điều kiện để người có nguy cơ được nhận diện, hướng dẫn và tiếp cận dịch vụ phù hợp, góp phần bảo vệ kết quả phòng, chống và loại trừ sốt rét tại các địa phương./.
Bài: Mai Lê -
Ảnh: Hải Phúc