Kinh nghiệm Quốc tế
Theo phân tích của ThS. Lê Thị Thu, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới đang tạo ra những thách thức chưa từng có đối với công tác bảo vệ sức khỏe cộng đồng khi ngày càng xâm nhập sâu vào học đường và biến tướng nguy hiểm với các chất gây nghiện, ma túy, đòi hỏi các quốc gia phải siết chặt tối đa các biện pháp quản lý. Câu hỏi lớn thường được đặt ra là liệu ban hành lệnh cấm có thực sự mang lại hiệu quả hay chỉ đẩy thị trường vào hoạt động ngầm, và câu trả lời đã được làm sáng tỏ qua dữ liệu từ Khảo sát Thuốc lá trong Học sinh Toàn cầu (GYTS 2014–2019) thực hiện trên 264.490 học sinh tại 75 quốc gia và vùng lãnh thổ, cho thấy nhóm các quốc gia áp dụng chính sách cấm toàn diện gồm 15 nước có tỷ lệ học sinh hiện đang sử dụng thấp nhất ở mức 5,6%, trong khi nhóm chưa xác định rõ chính sách gồm 23 nước ghi nhận mức 6,8%, nhóm quản lý nicotine hoặc thành phần sản phẩm gồm 28 nước có tỷ lệ lên tới 13,4%, và nhóm cho phép bán nhưng áp dụng hạn chế gồm 9 nước ghi nhận mức cao nhất lên tới 15,4%..
ThS. Lê Thị Thu đại diện cho Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids phát biểu tại Hội thảo.
ThS. Lê Thị Thu nhấn mạnh rằng nhiều Quốc gia trên thế giới áp dụng lệnh cấm toàn diện có tỷ lệ thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá điện tử thấp hơn đáng kể so với những nơi chỉ áp dụng các biện pháp quản lý hoặc hạn chế bán hàng, qua đó khẳng định cấm toàn diện là nền tảng quan trọng nhất để bảo vệ thế hệ trẻ khỏi nguy cơ nghiện nicotine. Tuy nhiên, quy định pháp luật dù nghiêm ngặt đến đâu cũng cần một cơ chế thực thi kiên quyết và đồng bộ, dẫn chứng từ Singapore cho thấy Bộ Y tế đã phối hợp chặt chẽ với Cảnh sát, Hải quan, Cơ quan Quốc phòng và Quản lý Công cộng để kiểm soát toàn bộ chuỗi từ nhập khẩu, bán, tàng trữ đến sử dụng, mang lại kết quả thực tế chỉ trong quý 1 năm 2026 với 2.589 người bị phạt vì tàng trữ hoặc sử dụng trong đó có 377 người liên quan đến chất etomidate, hơn 36.000 thiết bị và linh kiện bị thu giữ tại các trạm kiểm soát, 24 trường hợp buôn lậu bị bắt giữ với 11 người bị truy tố và 13 người đang điều tra, 600 tin đăng trực tuyến bị gỡ bỏ cùng 10 người bị xử phạt đăng tải hình ảnh và video trên mạng xã hội, đưa 256 người vào chương trình phục hồi cai nghiện, đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp buôn bán thiết bị chứa etomidate là một loại thuốc gây mê đường tĩnh mạch bị phối trộn vào thuốc lá điện tử, cùng với việc huy động tin báo từ người dân giúp lực lượng chức năng đột kích xử phạt người sử dụng và tịch thu gần 3 tấn sản phẩm bất hợp pháp. Trong khi đó, Đài Loan (Trung Quốc) đã thực thi Luật Phòng chống tác hại thuốc lá sửa đổi từ tháng 3 năm 2023 cấm toàn diện dưới mọi hình thức đối với thuốc lá điện tử và kiểm soát ngặt nghèo thuốc lá nung nóng, trong đó từ tháng 1 năm 2025 Bộ Y tế đã làm việc với các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội, phối hợp với Bộ Phát triển Kỹ thuật số đình chỉ các trang web vi phạm và cơ quan giám sát tài chính để truy vết giao dịch, tiến tới dự thảo sửa đổi luật năm 2026 quy định nền tảng thương mại phải chủ động phát hiện, ngăn chặn và gỡ bỏ nội dung bất hợp pháp theo tiếp cận trách nhiệm quản lý rủi ro. Tại Lào, Bộ Y tế phối hợp với WHO và Meta xác định, báo cáo và gỡ bỏ các trang nhóm bán thuốc lá điện tử trên Facebook và Instagram, kết quả năm 2025 đã đánh sập 288 cửa hàng trực tuyến với tổng cộng ít nhất 759.599 thành viên. Tại Brazil, mô hình tại Rio de Janeiro đã huy động lực lượng liên ngành quy mô lớn khoảng 400 cán bộ ứng dụng công nghệ số máy tính bảng thanh tra theo thời gian thực, đồng thời yêu cầu các nền tảng YouTube, Facebook, Instagram, TikTok và sàn thương mại điện tử gỡ nội dung quảng cáo hoặc chào bán trong vòng 48 giờ, cắt bỏ nguồn thu từ nội dung vi phạm.
Chiến lược bảo vệ cộng đồng.
Để thực thi hiệu quả nhằm bảo vệ sức khỏe cộng động, ThS. Lê Thị Thu chỉ ra ba trụ cột then chốt, trong đó, bao gồm ưu tiên xử lý nguồn cung tập trung vào nhà nhập khẩu, nhà sản xuất, nhà phân phối và sản phẩm buôn lậu trên thị trường để loại bỏ lượng lớn sản phẩm đồng thời chỉ định một cơ quan đầu mối đủ thẩm quyền kiểm tra, tịch thu, bắt giữ và áp dụng mức xử phạt nghiêm khắc đối với người bán và nhà nhập khẩu cao hơn người sử dụng; khắc phục lỗ hổng pháp lý và quản lý kênh bán hàng trực tuyến bằng cách quy định toàn diện hành vi vi phạm từ sản xuất, kinh doanh, mua bán, tàng trữ đến vận chuyển, định nghĩa sản phẩm dựa trên chức năng gồm cả có hoặc không chứa nicotine, và quy định trách nhiệm rõ ràng của các nền tảng số trong việc nhanh chóng gỡ bỏ nội dung, chặn từ khóa, chia sẻ bằng chứng và truy vết người bán; cuối cùng là duy trì thực thi liên tục thay vì chỉ làm các đợt cao điểm ngắn hạn, mở rộng trách nhiệm trên toàn chuỗi cung ứng bao gồm kho hàng, cơ sở vui chơi giải trí, hãng vận chuyển, cơ sở nhập khẩu và người khai báo hàng tại cửa khẩu, kết hợp theo dõi sát sao kết quả bằng các số liệu tịch thu cùng tỷ lệ sử dụng thực tế để kịp thời bịt kín các khoảng trống.
Cũng theo ThS Lê Thị Thu, các giải pháp này không chỉ phù hợp với định hướng chung của cả nước mà còn có cơ sở pháp lý và điều kiện thực tiễn để triển khai tại các địa phương trong đó có tỉnh Đắk Lắk. Trong đó, việc đồng bộ về khung pháp lý cần được triển khai đồng bộ. Lý giải về vấn đề này, bà Thu cho rằng, Việt Nam đã và đang áp dụng các chế tài rất mạnh mẽ để kiểm soát các sản phẩm thuốc lá mới. Tiêu biểu như Nghị định số 292/2026/NĐ-CP đã đưa thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng vào danh mục hàng hóa cấm xuất khẩu, nhập khẩu, đồng thời Nghị định số 90/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế cho phép phạt tiền từ 3 đến 5 triệu đồng đối với hành vi sử dụng các sản phẩm này.
Nhiều người dân tại tỉnh Đắk Lắk vẫn hút thuốc tại nơi công cộng dã ảnh hưởng không nhỏ đến môi trường sống.
Riêng tại tỉnh Đắk Lắk, các cơ quan chức năng (Công an, Quản lý thị trường, Y tế, Giáo dục) hoàn toàn có căn cứ pháp lý vững chắc để ra quân kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi tàng trữ, mua bán, vận chuyển và sử dụng trái phép. Lực lượng chức năng tại Đắk Lắk cần tập trung kiểm tra các tuyến vận chuyển, các cơ sở kinh doanh, quán cà phê, tiệm tạp hóa, đặc biệt là các khu vực xung quanh trường học (THCS, THPT, đại học) để ngăn chặn tình trạng buôn bán, tiếp thị sản phẩm cho học sinh, sinh viên. Thanh kiểm tra không gian mạng và các hội nhóm địa phương. Điều này giống như mô hình quốc tế phối hợp với các nền tảng số, ban chỉ đạo địa phương có thể lập đường dây nóng hoặc phối hợp rà soát các trang mạng xã hội, hội nhóm Facebook, Zalo, quảng cáo thuốc lá điện tử tại khu vực Đắk Lắk để kịp thời gỡ bỏ và xử lý người vi phạm. Ngoài ra, cần có sự phối hợp liên ngành Giáo dục - Y tế - Gia đình nhằm tăng cường tuyên truyền trực quan tại các trường học trên địa bàn tỉnh, phát huy vai trò của giáo viên và phụ huynh trong việc nhận diện sớm các thiết bị, hình dáng biến tướng của thuốc lá điện tử (như các loại pod giấu trong văn phòng phẩm, đồ chơi) cũng như các chất phối trộn nguy hiểm như ma túy, etomidate. Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò giám sát của cộng đồng trong việc xây dựng cơ chế tiếp nhận phản ánh, tố giác từ người dân, phụ huynh học sinh và các tổ chức chính trị xã hội như: Đoàn Thanh niên, Hội nông dân, Hội phụ nữ… về các điểm nghi vấn tàng trữ, buôn bán thuốc lá điện tử để lực lượng chức năng tiến hành kiểm tra đột xuất.
Có thể nói, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các loại thuốc lá mới khác hoàn toàn có hại sức khỏe. Nó mở đầu xu hướng lạm dụng, nghiện, phơi nhiễm các hóa chất tổng hợp của con người không thể kiểm soát và hàng loạt bệnh tật mới, vấn đề y tế khác. Đồng thời làm nặng, phức tạp thêm vấn đề thuốc lá thông thường, ma túy. Sự ra đời của Nghị quyết số 173 của Quốc hội Khóa 15 đã trờ thành lằn ranh để phân định rõ việc cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng góp phần quan trọng để bảo vệ sức khỏe con người. Việc vận dụng linh hoạt các bài học Quốc tế của ThS. Lê Thị Thu vào điều kiện đặc thù của tỉnh Đắk Lắk có thể sẽ tạo ra "lưới lọc" đa tầng từ thị trường, không gian mạng đến môi trường học đường, góp phần bảo vệ sức khỏe và tương lai của thế hệ trẻ tại địa phương.
Bài, ảnh: Bảo Trọng