Thể chế hóa tư duy đổi mới, hướng tới phát triển bền vững
Luật Phòng bệnh gồm 6 chương, 46 điều, được xây dựng trên cơ sở kế thừa, phát triển các quy định của Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm trước đây. Đạo luật mới này đã thể chế hóa toàn diện đường lối của Đảng và Nhà nước về y tế, được khẳng định trong Hiến pháp và đặc biệt là Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân; cùng Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII. Sự ra đời của Luật Phòng bệnh đáp ứng yêu cầu cấp bách từ thực tiễn. Hiện nay, mô hình bệnh tật tại Việt Nam đang dịch chuyển nhanh chóng: các dịch bệnh truyền nhiễm mới nổi và tái nổi diễn biến phức tạp, trong khi gánh nặng từ bệnh không lây nhiễm và rối loạn tâm thần ngày càng gia tăng. Cộng hưởng với thách thức từ biến đổi khí hậu và những bài học xương máu từ đại dịch COVID-19, việc nâng cao năng lực y tế dự phòng trở thành bài toán sống còn. Luật được ban hành chính là lời giải, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để nâng cao thể chất, tinh thần, tầm vóc và chất lượng cuộc sống của người Việt.
Những điểm mới đột phá: Chăm sóc sức khỏe toàn diện theo vòng đời
So với các quy định cũ vốn nặng về đối phó dịch bệnh truyền nhiễm, Luật Phòng bệnh mang tính bao quát và tiếp cận sâu sắc với thông lệ quốc tế khi bổ sung nhiều chương mục cốt lõi. Luật chỉ kế thừa 5 điều, sửa đổi mạnh mẽ 38 điều (như giám sát an toàn sinh học, kiểm dịch biên giới, sử dụng vắc xin) và bổ sung mới hoàn toàn 17 điều quan trọng liên quan đến an ninh sinh học, chuyển đổi số, y tế dự phòng, và dinh dưỡng. Ba điểm nhấn đột phá nhất của Luật bao gồm: Mở rộng diện bao phủ sang bệnh không lây nhiễm và sức khỏe tâm thần: Luật quy định rõ ràng các yếu tố nguy cơ, biện pháp phát hiện sớm rối loạn sức khỏe tâm thần, cũng như trách nhiệm của các bên liên quan. Đây là bước đi nhân văn, nhìn nhận trực diện vào thực trạng sức khỏe tinh thần của xã hội hiện đại.
Người dân được tiếp cận dịch vụ khám sàng lọc và tư vấn sức khỏe chủ động tại tuyến y tế cơ sở – một trong những mục tiêu cốt lõi của Luật Phòng bệnh.
Chiến lược dinh dưỡng suốt vòng đời: Lần đầu tiên, nguyên tắc thực hiện dinh dưỡng phòng bệnh được luật hóa, đặc biệt nhấn mạnh vào “giai đoạn vàng” – 1.000 ngày đầu đời (từ khi mang thai đến khi trẻ tròn 24 tháng tuổi) để tạo nền móng thể trạng cho thế hệ tương lai. Hiện thực hóa quyền lợi hướng đến người dân là trung tâm: Luật quy định người dân được hưởng chính sách khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần theo nhóm đối tượng và lộ trình ưu tiên. Quy định này nhằm hiện thực hóa mục tiêu mà Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đề ra: “Từ năm 2026, người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần”.
Khơi thông nguồn lực, tạo cơ chế tài chính bền vững
Luật Phòng bệnh đã thiết lập một hành lang kinh tế y tế bền vững. Theo đó, ngân sách nhà nước sẽ bảo đảm kinh phí thường xuyên và ưu tiên phân bổ chỉ đầu tư cho y tế dự phòng. Đồng thời, Quỹ phòng bệnh được thành lập nhằm huy động, tạo nguồn lực ổn định, lâu dài cho các hoạt động phòng ngừa toàn dân. Để giải bài toán thiếu hụt nhân lực ở cơ sở, Luật đưa ra hàng loạt chính sách đãi ngộ, ưu đãi nghề nghiệp thiết thực cho cán bộ y tế dự phòng, đặc biệt là tuyến y tế cơ sở. Các cơ sở y tế dự phòng được trao quyền tự chủ cao hơn, cho phép tự quyết định mức thu nhập tăng thêm từ nguồn thu dịch vụ hợp pháp nhằm giữ chân người tài. Bên cạnh đó, các chính sách đặc thù cũng được thiết kế riêng nhằm ưu tiên bảo vệ sức khỏe cho đồng bào vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo và vùng đặc biệt khó khăn.
Luật Phòng bệnh là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện hệ thống pháp luật về y tế, thể hiện quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước: đầu tư cho phòng bệnh là đầu tư cho phát triển bền vững. Việc tổ chức triển khai hiệu quả Luật Phòng bệnh sẽ góp phần nâng cao chất lượng dân số, giảm gánh nặng bệnh tật, bảo đảm an sinh xã hội và quyền được chăm sóc sức khỏe của Nhân dân, hướng tới xây dựng một xã hội khỏe mạnh, chủ động và an toàn trước các nguy cơ dịch bệnh trong tình hình mới./.
Bài: Võ Quỳnh - Ảnh: Đình Thi