Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), trong năm 2025, bệnh bại liệt được ghi nhận tại 6 quốc gia bao gồm Afghanistan, Pakistan, Mozambique, Cộng hòa Dân chủ Congo, Guiana thuộc Pháp và Guinea. Riêng tại Lào, tháng 8/2025 đã ghi nhận 1 trường hợp liệt mềm cấp và 2 trẻ khỏe mạnh có kết quả dương tính với vi rút bại liệt tại tỉnh Savannakhet, giáp biên giới tỉnh Quảng Trị. Đến tháng 4 và 5/2026, nước này tiếp tục ghi nhận 2 trường hợp liệt mềm cấp nhiễm vi rút bại liệt tại huyện Mok, tỉnh Xiangkhouang, giáp ranh với tỉnh Nghệ An; trong đó có các trường hợp là trẻ chưa được tiêm chủng đầy đủ.
WHO cũng cho biết, chỉ cần ghi nhận từ một trường hợp bại liệt được khẳng định bằng xét nghiệm, quốc gia đó được xem là đang có dịch bại liệt. Nguy cơ dịch có thể lan rộng nếu tỷ lệ tiêm và uống vắc xin bại liệt dưới mức tiêu chuẩn đặt ra. WHO nhấn mạnh các quốc gia cần khẩn trương phối hợp triển khai các biện pháp phòng, chống dịch nhằm ngăn chặn bệnh bại liệt quay trở lại.
Việt Nam được WHO công nhận thanh toán bệnh bại liệt từ năm 2000. Tuy nhiên, Việt Nam có đường biên giới và hoạt động giao lưu, đi lại, lao động, học tập và khám chữa bệnh xuyên biên giới thường xuyên với Lào. Do đó, nước ta được đánh giá là có nguy cơ cao trước khả năng vi rút bại liệt xâm nhập và lây lan trở lại nếu tỷ lệ tiêm chủng phòng bệnh không được duy trì đầy đủ, đồng đều trong cộng đồng. Trong bối cảnh này, việc đưa trẻ đi tiêm chủng, uống vắc xin phòng bại liệt đầy đủ, đúng lịch theo khuyến cáo của ngành y tế là biện pháp quan trọng và hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe trẻ em.
Ngành Y tế Đắk Lắk tăng cường rà soát và tổ chức tiêm vắc xin bại liệt (IPV) cho trẻ thuộc đối tượng tiêm chủng.
Bác sĩ Nguyễn Chí Linh- Phó Trưởng Khoa phụ trách Khoa phòng chống bệnh truyền nhiễm- Kiểm dịch y tế Quốc tế, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Lắk cho biết, bại liệt (Poliomyelitis) là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do vi rút bại liệt gây ra, có khả năng lây lan nhanh trong cộng đồng. Mặc dù hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, nhưng bệnh hoàn toàn có thể phòng ngừa hiệu quả thông qua tiêm chủng và thực hiện tốt các biện pháp vệ sinh phòng bệnh.
“Hiện nay, nhiều cha mẹ cho rằng trẻ đã tiêm đầy đủ vắc xin dịch vụ 6 trong 1 thì không cần tiếp tục uống vắc xin bại liệt trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Tuy nhiên, đây là một nhận thức chưa đầy đủ và cần được làm rõ để tránh bỏ sót các liều vắc xin quan trọng. Vắc xin 6 trong 1 có chứa thành phần vắc xin bại liệt bất hoạt (IPV), được đưa vào cơ thể bằng đường tiêm. Loại vắc xin này giúp tạo miễn dịch trong cơ thể (miễn dịch đường máu), từ đó bảo vệ trẻ không bị liệt khi không may nhiễm vi rút bại liệt. Tuy nhiên, IPV hầu như không tạo được miễn dịch tại đường ruột – nơi vi rút bại liệt xâm nhập, nhân lên và phát tán chủ yếu ra môi trường. Trong khi đó, vắc xin bại liệt uống (OPV) được sử dụng trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng lại có vai trò đặc biệt quan trọng. OPV giúp tạo miễn dịch ngay tại ruột, ngăn chặn sự nhân lên và đào thải vi rút ra ngoài môi trường, từ đó cắt đứt đường lây truyền trong cộng đồng. Khi nhiều trẻ cùng được uống OPV đầy đủ, miễn dịch cộng đồng sẽ được hình thành, góp phần bảo vệ cả những trẻ chưa có hoặc chưa đủ miễn dịch” bác sĩ Nguyễn Chí Linh nhấn mạnh.
Cũng theo bác sĩ Nguyễn Chí Linh, vi rút bại liệt lây truyền chủ yếu qua đường tiêu hóa — từ phân sang miệng — khi tiếp xúc với nguồn nước, thực phẩm hoặc môi trường bị ô nhiễm. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, vi rút nhân lên trong đường ruột, có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương và gây tổn thương tế bào vận động, dẫn đến liệt mềm cấp, để lại di chứng tàn tật suốt đời hoặc gây tử vong nếu ảnh hưởng đến cơ hô hấp. Đáng lưu ý, nhiều trường hợp nhiễm vi rút bại liệt không biểu hiện triệu chứng rõ ràng hoặc chỉ có biểu hiện nhẹ như sốt, mệt mỏi, đau đầu, buồn nôn. Điều này khiến bệnh dễ bị bỏ sót, nhưng người bệnh vẫn có thể lây truyền vi rút cho cộng đồng, làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch.
Để chủ động phòng, chống nguy cơ dịch bại liệt, thời gian qua ngành y tế Đắk Lắk đã tổ chức rà soát và tổ chức uống đủ vắc xin bại liệt uống (OPV) cho trẻ thuộc đối tượng tiêm chủng năm 2024 và năm 2025, đặc biệt là các trẻ chưa uống đủ 3 liều OPV theo quy định hoặc đã tiêm vắc xin dịch vụ nhưng chưa được uống OPV trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Theo đó, tính đến hết tháng 6/2026, toàn tỉnh Đắk Lắk đã có trên 15.373 trẻ được uống vắc xin Bại liệt (OPV) lần 3, đạt 38,4%; Tiêm vắc xin Bại liệt (IPV) mũi 2 là 17.512 trẻ, đạt 43,7%. Kết quả tiêm bù liều trong trường học cho nhóm trẻ mầm non-tiểu học (lớp 1) năm học 2025-2026: Bại liệt uống (OPV): liều 1 là 6.815 trẻ, liều 2 là 6.401 trẻ, liều 3 là 6.345 trẻ; Bại liệt tiêm (IPV): mũi 1 là 5.517, mũi 2 là 8.958 trẻ.
Hiện nay, vắc xin bại liệt đường uống (phòng tuýp 1 và 3) và vắc xin bại liệt đường tiêm (phòng tuýp 1, 2 và 3) được triển khai miễn phí cho trẻ trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng tại các Trạm Y tế xã, phường trên địa bàn tỉnh. Vắc xin giúp cơ thể tạo miễn dịch, ngăn ngừa nguy cơ mắc bệnh cũng như hạn chế sự lưu hành của vi rút bại liệt trong cộng đồng. Việc đưa trẻ đi tiêm đúng lịch, tiêm đủ các mũi và tiêm bù đối với trẻ chưa được tiêm đủ là yếu tố quyết định để duy trì miễn dịch cộng đồng và ngăn chặn bệnh quay trở lại.
Lịch tiêm /uống vắc xin phòng bại liệt trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng hiện nay như sau: Vắc xin bại liệt uống OPV: Trẻ uống lần 1 khi đủ 2 tháng tuổi; lần 2 cách lần 1 ít nhất 1 tháng; lần 3 cách lần 2 ít nhất 1 tháng. Vắc xin bại liệt tiêm IPV: tiêm lần 1 khi trẻ đủ 5 tháng tuổi; tiêm lần 2 khi trẻ đủ 9 tháng tuổi.
Để phòng ngừa bệnh bại liệt, ngành Y tế khuyến cáo người dân cần thực hiện các biện pháp sau:
- Tiêm chủng đầy đủ cho trẻ dưới 5 tuổi bằng vắc xin phòng bại liệt ít nhất 3 lần theo lịch tiêm chủng. Hiện có hai dạng vắc xin: uống và tiêm, đều hiệu quả như nhau nếu tiêm đủ mũi, đúng lịch.
- Người chăm sóc trẻ cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, nhất là trước khi cho trẻ ăn và sau khi đi vệ sinh.
- Vệ sinh môi trường: Lau chùi đồ chơi, vật dụng, bàn ghế, sàn nhà bằng xà phòng hoặc chất tẩy rửa.
- Đảm bảo an toàn thực phẩm, ăn chín, uống sôi, sử dụng nguồn nước sạch.
- Sử dụng nhà vệ sinh hợp vệ sinh; phân trẻ phải được xử lý đúng cách.
- Khi trẻ có các dấu hiệu như: sốt, buồn nôn, cứng gáy, đau cơ, đau chi hoặc liệt mềm
Bại liệt là bệnh nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa được bằng vắc xin. Mỗi gia đình hãy chủ động đưa trẻ đi tiêm chủng vắc xin đầy đủ, đúng lịch; thực hiện tốt vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường. Đồng thời, phối hợp với ngành y tế trong công tác giám sát, phát hiện sớm các trường hợp nghi ngờ để bảo vệ sức khỏe trẻ em, bảo vệ cộng đồng.
Bài, ảnh: Bảo Trọng