Để chuẩn bị cho chuyến công tác, ngay từ sáng sớm, tại Khoa Ký sinh trùng - Côn trùng, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Lắk, các cán bộ y tế tất bật với những công việc quen thuộc nhưng đòi hỏi sự cẩn trọng và chính xác trong từng khâu chuẩn bị. Cánh cửa tủ dụng cụ được mở ra. Từng lam kính, kim lấy máu, hộp đựng mẫu, găng tay, bông cồn, sổ ghi chép… lần lượt được kiểm tra, bổ sung và sắp xếp cẩn thận vào ba lô. Những thao tác diễn ra nhanh gọn, thuần thục sau nhiều năm gắn bó với công tác phòng, chống sốt rét. Bởi phía trước là hành trình dài vào vùng rừng sâu, nơi chỉ một thiếu sót nhỏ trong khâu chuẩn bị cũng có thể ảnh hưởng đến cả chuyến giám sát. Trong những chiếc ba lô ấy không chỉ có dụng cụ chuyên môn, mà còn có sự tận tụy của những người lặng lẽ đi trước dịch bệnh. Mỗi lam kính được mang theo là thêm một cơ hội phát hiện sớm ký sinh trùng sốt rét. Mỗi cây kim lấy máu là thêm một cơ hội cắt đứt nguồn lây ngay từ cộng đồng. Những vật dụng nhỏ bé ấy sẽ theo chân đoàn công tác vượt qua những cánh rừng Yok Đôn, góp phần giữ vững thành quả phòng, chống sốt rét đã được gây dựng bằng nhiều năm nỗ lực.
Đến giữa trưa, khi mọi công tác chuẩn bị đã hoàn tất, xe của đoàn công tác từ từ lăn bánh rời trung tâm Buôn Ma Thuột, hướng về Vườn Quốc gia Yok Đôn. Hành trình hơn 50 ki lô mét đưa đoàn băng qua những cánh rừng khộp đặc trưng của Tây Nguyên để đến Buôn Đrăng Phốk - một buôn vùng biên nằm sâu trong vùng lõi của Vườn Quốc gia Yok Đôn.
Càng tiến sâu vào rừng, dấu vết của những cơn mưa hiện rõ trên từng cung đường. Những vũng nước lớn nối tiếp nhau phủ kín mặt đường. Con đường như nhỏ dần giữa màu xanh bạt ngàn của đại ngàn Yok Đôn. Càng đi sâu, khung cảnh càng trở nên hoang sơ. Xung quanh, rừng nối tiếp rừng, những thân cây khộp cao vút trải dài mênh mông. Không một khu dân cư, không tiếng xe cộ, chỉ còn tiếng động cơ vọng giữa không gian tĩnh lặng. Sau những cánh rừng ấy là Buôn Đrăng Phốk - buôn vùng biên nằm sâu trong vùng lõi Vườn Quốc gia Yok Đôn với 147 hộ, 539 khẩu, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 70%. Với người dân nơi đây, rừng là nguồn sống, là nơi mưu sinh qua bao thế hệ. Nhưng cũng chính những cánh rừng ấy là môi trường thuận lợi để muỗi truyền bệnh sốt rét tồn tại. Vì vậy, dù bệnh đã được kiểm soát, Buôn Đrăng Phốk vẫn luôn là địa bàn được ngành Y tế duy trì giám sát chặt chẽ, để không một nguồn lây nào có cơ hội quay trở lại.
Nhiều năm trước, Buôn Đrăng Phốk từng là vùng lưu hành sốt rét. Với người dân nơi đây, mỗi cơn sốt sau những ngày đi rừng, ngủ rẫy đều gợi lên nỗi lo bệnh tật. Không ít người từng trải qua những cơn rét run, sốt cao kéo dài, sức khỏe suy kiệt, công việc lao động bị gián đoạn, cuộc sống gia đình cũng vì thế mà chật vật hơn. Bà Lương Thị Sanh – Buôn Đrăng Phốk, xã Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk, chia sẻ: Năm 1998, khi còn trẻ, tôi vào Buôn Đrăng Phốk sinh sống. Khi đó dân cư còn rất thưa thớt, điều kiện sống khó khăn, bệnh sốt rét lại nhiều và diễn biến nặng. Tôi cũng từng mắc sốt rét. Những cơn sốt khiến người tôi tiều tụy, xanh xao, hốc hác, gần như không còn sức để làm việc. Đường sá lúc đó đi lại rất khó khăn, kinh tế gia đình cũng thiếu thốn nên việc đi khám, chữa bệnh không dễ dàng. May mắn là sau nhiều nỗ lực, tôi đã điều trị khỏi. Nhưng những gì đã trải qua khiến tôi đến giờ vẫn còn ám ảnh mỗi khi nhắc đến sốt rét.
Những năm gần đây, sốt rét đã được kiểm soát, số ca mắc bệnh không còn ghi nhận trong cộng đồng. Nhưng ở nơi những cánh rừng vẫn nối dài đến đường biên giới, nơi người dân vẫn thường xuyên đi rừng, ngủ rẫy và qua lại các khu vực nguy cơ, mầm bệnh vẫn có thể quay trở lại nếu công tác giám sát bị lơ là, dù chỉ trong một khoảng thời gian ngắn. Bởi vậy, với những người làm y tế dự phòng, khi số ca bệnh giảm không có nghĩa là nhiệm vụ kết thúc. Ngược lại, đó mới là lúc phải bền bỉ hơn, kiên trì hơn để giữ lấy thành quả đã đạt được.
Vừa dừng xe khi tới buôn, các cán bộ Khoa Ký sinh trùng - Côn trùng nhanh chóng mở cửa xe, mang theo ba lô dụng cụ rồi tỏa đi theo từng lối nhỏ dẫn vào các hộ dân. Những chiếc hộp đựng lam máu, túi dụng cụ lấy mẫu, sổ ghi chép được cẩn thận xách trên tay. Không có thời gian nghỉ ngơi sau chặng đường dài, bởi mỗi chuyến công tác đều phải tranh thủ khoảng thời gian người dân còn ở nhà trước khi lên rẫy hoặc vào rừng. Với các cán bộ y tế, những con đường đất quanh co hay những lối mòn xuyên qua buôn làng đã trở nên quen thuộc sau nhiều năm bám địa bàn. Họ nhớ từng mái nhà, biết rõ gia đình nào thường xuyên đi rừng, ai hay ngủ rẫy, ai vừa trở về sau nhiều ngày mưu sinh giữa đại ngàn. Chính sự am hiểu địa bàn và mối gắn kết với người dân đã giúp công tác giám sát dịch tễ trở nên hiệu quả hơn. Bởi phòng bệnh không chỉ bắt đầu từ những lam máu, mà còn bắt đầu từ sự tin tưởng và hợp tác của mỗi người dân.
Cán bộ y tế đi bộ đến từng hộ dân vùng biên để lấy lam máu soi tìm ký sinh trùng sốt rét.
Mỗi chuyến công tác đều mở đầu bằng những cuộc gặp gỡ giản dị. Những lời hỏi thăm sức khỏe, những câu chuyện về mùa rẫy, về những ngày vào rừng hay những đổi thay trong cuộc sống của từng gia đình được các cán bộ y tế kiên nhẫn lắng nghe. Qua năm tháng, họ không còn là những vị khách ghé qua buôn làng, mà đã trở thành những người quen thân thiết, được bà con tin tưởng và đón đợi mỗi khi đoàn công tác trở lại. Chính sự gần gũi ấy giúp người dân sẵn sàng chia sẻ thông tin, hợp tác lấy lam máu, khám sàng lọc và thực hiện các biện pháp phòng bệnh. Ông Nguyễn Văn Mật Long – Cán bộ Khoa Ký sinh trùng – Côn trùng, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Lắk, tâm sự: Tôi đã gắn bó với công tác y tế dự phòng 24 năm, cũng là từng ấy thời gian chứng kiến những thay đổi trong công tác phòng, chống sốt rét. Những năm đầu mới ra trường, sốt rét còn lưu hành nhiều, nhất là ở những vùng sâu, vùng xa, nơi người dân chủ yếu đi rừng, ngủ rẫy, trong khi đường sá đi lại rất khó khăn. Có những chuyến công tác phải đi rất xa, vào những buôn làng dường như biệt lập giữa rừng, điều kiện làm việc thiếu thốn. Nhưng điều khiến chúng tôi có thêm động lực là mỗi lần cán bộ y tế đến, bà con đều rất vui và sẵn sàng phối hợp. Có khi chỉ là một lời hỏi thăm, một lần lấy lam máu hay hướng dẫn người dân cách phòng bệnh, nhưng qua đó chúng tôi cảm nhận được sự tin tưởng của bà con. Chính sự tin tưởng ấy giúp chúng tôi vượt qua những khó khăn, kiên trì bám địa bàn và cố gắng làm tốt công việc của mình, góp phần bảo vệ sức khỏe người dân và từng bước đẩy lùi bệnh sốt rét”.
Qua những lời hỏi thăm, trò chuyện với người dân, cán bộ y tế nắm bắt tình hình sức khỏe và nguy cơ sốt rét tại cộng đồng.
Chỉ mất chưa đầy một phút để hoàn thành một lam máu. Nhưng để có được giọt máu ấy là cả một hành trình vượt hàng chục ki lô mét, băng qua những cánh rừng, tìm đến từng hộ dân có nguy cơ. Với cán bộ y tế dự phòng, mỗi lam máu không chỉ là một mẫu xét nghiệm, mà còn là một lời cam kết rằng sẽ không để bất kỳ nguồn lây nào bị bỏ sót. Chỉ một giọt máu nhỏ bé. Một thao tác diễn ra chưa đầy một phút. Nhưng phía sau đó là cả một hệ thống giám sát dịch tễ được duy trì nhiều năm qua. Từng lam máu sẽ được cán bộ y tế trực tiếp soi tại chỗ. Dưới kính hiển vi, cán bộ y tế sẽ tìm kiếm dấu vết nhỏ nhất của ký sinh trùng sốt rét. Công việc ấy lặng lẽ, tỉ mỉ và gần như không có chỗ cho sai sót. Mỗi lam máu đều mang theo thông tin về một con người, một gia đình và cả một cộng đồng. Phía sau đó là sự bình yên của cả một buôn làng. Nếu phát hiện ký sinh trùng sốt rét, người bệnh sẽ được điều trị ngay. Nguồn lây sẽ được cắt đứt. Và nguy cơ dịch bệnh bùng phát sẽ được ngăn chặn ngay từ khi còn chưa kịp hình thành. Bà Nguyễn Thị Kim Tuyền - Cán bộ Khoa Ký sinh trùng – Côn trùng, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Lắk, chia sẻ: Đối với chúng tôi, mỗi lam máu được lấy không chỉ là một mẫu bệnh phẩm mà đó là cả sự nỗ lực, là chìa khóa để bảo vệ buôn làng khỏi căn bệnh sốt rét. Sau mỗi chuyến đi, điều khiến chúng tôi vui và nhẹ nhõm nhất là tất cả các lam máu đều âm tính, không phát hiện ký sinh trùng sốt rét. Khi ấy, chúng tôi biết rằng bà con vẫn đang được an toàn và những nỗ lực của cán bộ y tế trong suốt hành trình phòng, chống sốt rét đã thực sự gặt hái được kết quả.
Cán bộ y tế lấy lam máu tại từng hộ dân, chủ động xét nghiệm, phát hiện sớm ký sinh trùng sốt rét, góp phần bảo vệ sức khỏe người dân vùng biên.
Mỗi lam máu được lấy là một nỗ lực thầm lặng của cán bộ y tế trong hành trình phát hiện sớm, ngăn chặn sốt rét nơi vùng biên.
Khi việc lấy lam máu và điều tra dịch tễ tại buôn làng kết thúc, công việc của các cán bộ y tế vẫn chưa dừng lại. Thời điểm ánh chiều dần buông xuống, cán bộ y tế tiếp tục mang theo bẫy, đèn và các dụng cụ chuyên dụng lặn lội vào những khu vực ven rừng, những lối mòn người dân thường qua lại hay gần các chòi rẫy để khảo sát muỗi truyền bệnh. Giữa không gian tĩnh lặng của đại ngàn, từng điểm treo đèn được lựa chọn cẩn thận, bảo đảm đúng yêu cầu chuyên môn để thu hút và thu thập mẫu muỗi phục vụ giám sát. Bên cạnh việc đặt bẫy đèn, tại một số điểm khảo sát, cán bộ y tế còn thực hiện phương pháp dùng chính thân mình làm mồi nhử mắt muỗi theo đúng quy trình chuyên môn. Trong ánh đèn mờ giữa rừng, họ lặng lẽ ngồi nhiều giờ liền, để lộ cẳng chân và cánh tay làm “mồi nhử” thu hút muỗi. Mỗi khi một con muỗi vừa đáp xuống chuẩn bị hút máu, nó sẽ nhanh chóng được bắt bằng ống hút chuyên dụng. Công việc đòi hỏi sự tập trung cao độ, sự kiên nhẫn và kinh nghiệm của người thực hiện.
Với những người làm công tác phòng, chống sốt rét, mỗi con muỗi được thu thập không đơn thuần là một mẫu côn trùng. Đó là dữ liệu quan trọng giúp xác định mật độ, thành phần loài muỗi truyền bệnh và đánh giá nguy cơ sốt rét tại khu vực. Những số liệu âm thầm thu thập qua từng đêm, từng mùa mưa chính là cơ sở khoa học để ngành Y tế kịp thời triển khai các biện pháp phòng, chống phù hợp, góp phần giữ vững thành quả loại trừ sốt rét nơi cửa ngõ biên giới.
Có lẽ điều đáng quý nhất của công tác y tế dự phòng là những kết quả không dễ nhìn thấy bằng mắt thường. Không phải những ca bệnh được cứu sống trong phòng hồi sức. Mà là những ca bệnh đã không xảy ra. Những ổ dịch đã không hình thành. Và những đứa trẻ lớn lên không còn biết đến nỗi ám ảnh mang tên sốt rét như cha mẹ mình năm xưa. Ông Y Sin Knul – Buôn Đrăng Phốk, xã Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk, tâm sự: “Bà con trong buôn rất vui và biết ơn các cán bộ y tế. Nhiều năm qua, dù đường sá xa xôi, đi lại khó khăn, điều kiện còn thiếu thốn, năm nào các cán bộ cũng vào tận buôn để lấy máu, kiểm tra, hướng dẫn bà con phòng bệnh. Nhờ vậy, những năm gần đây sốt rét không còn là nỗi ám ảnh như trước. Với bà con chúng tôi, cán bộ y tế không còn là những người xa lạ mà đã trở thành người thân của buôn làng. Mỗi lần các anh chị trở lại, bà con đều vui mừng và sẵn sàng phối hợp”.
Khi màn đêm dần buông xuống trên cánh rừng Yok Đôn, những chiếc đèn bẫy muỗi vẫn lặng lẽ phát sáng giữa khoảng không tĩnh mịch. Trong buôn, khói bếp đã bắt đầu lan nhẹ từ những mái nhà sàn, tiếng trẻ nhỏ gọi nhau í ới, tiếng chuyện trò sau một ngày lên rẫy vang lên trong không gian yên ả. Ít ai biết rằng, phía sau sự bình yên ấy vẫn có những cán bộ y tế lặng lẽ bám rừng, bám buôn để theo dõi từng biến động nhỏ nhất của véc tơ truyền bệnh, giữ cho sốt rét không còn cơ hội quay trở lại. Với các cán bộ dự phòng, khung cảnh bình yên tại Buôn là điều mà những cán bộ y tế dự phòng luôn mong muốn gìn giữ sau mỗi chuyến công tác.
Giữa rừng sâu, những chiếc đèn bắt muỗi được lặng lẽ treo lên; cán bộ y tế dùng chính thân mình làm “mồi nhử”, bền bỉ theo dõi véc-tơ truyền bệnh sốt rét.
Hàng trăm lam máu được lấy. Hàng chục mẫu muỗi được thu thập. Mỗi chuyến đi đều để lại những con số trong sổ giám sát. Nhưng điều những cán bộ y tế mong chờ không chỉ là những lam máu không có ký sinh trùng sốt rét. Họ mong người dân hiểu vì sao phải ngủ màn, vì sao cần đi khám ngay khi sốt sau những ngày đi rừng, và vì sao phải hợp tác với ngành Y tế. Bởi chỉ khi nhận thức thay đổi, thành quả loại trừ sốt rét mới có thể được giữ vững một cách bền vững. Bác sĩ Y Nham Niê – Giám đốc Trạm Y tế xã Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk, cho biết: Sự đồng hành của đoàn cán bộ CDC có ý nghĩa rất lớn với công tác phòng, chống sốt rét tại địa bàn. Nhiều năm qua, các cán bộ CDC đã không quản đường xa, điều kiện khó khăn, vẫn đều đặn về tận buôn để cùng Trạm Y tế giám sát, lấy lam máu, điều tra véc tơ và tuyên truyền cho người dân. Những nỗ lực bền bỉ ấy đã góp phần giữ vững thành quả phòng, chống sốt rét, để những cơn sốt không còn là nỗi ám ảnh của người dân như trước”.
Chiều buông xuống trên đại ngàn. Mưa lại trút xuống, phủ kín những cánh rừng khộp vừa đi qua. Xe của đoàn công tác chầm chậm lăn bánh. Những ngày công tác khép lại, nhưng những chuyến đi sẽ còn tiếp diễn. Bởi ở nơi người dân vẫn gắn bó với rừng, vẫn lên nương, ngủ rẫy và qua lại những khu vực nguy cơ, công tác giám sát sốt rét không thể có khoảng lặng. Những chiếc ba lô mang theo lam máu, kính hiển vi và dụng cụ chuyên môn sẽ tiếp tục đồng hành cùng các cán bộ y tế trên những cung đường quen thuộc, để kịp thời phát hiện, ngăn chặn từ sớm mọi nguy cơ dịch bệnh.
Có những người làm nghề y thành công lớn nhất không phải là chữa khỏi thật nhiều bệnh nhân, mà là để người dân không mắc bệnh. Giữa đại ngàn Tây Nguyên, những bước chân lặng lẽ ấy vẫn ngày ngày đi trước dịch bệnh, giữ bình yên cho từng buôn làng, từng cánh rừng và cho cả cửa ngõ biên giới của Tổ quốc. Đó cũng chính là ý nghĩa bền bỉ của y tế dự phòng – lặng lẽ bảo vệ sức khỏe cộng đồng./.
Bài: Mai Lê - Ảnh: Đình Thi