Kháng kháng sinh - Mối nguy ngày càng hiện hữu
Kháng sinh là một trong những thành tựu y học vĩ đại của nhân loại, giúp chữa khỏi hàng triệu ca bệnh nhiễm khuẩn mỗi năm. Tuy nhiên, thành tựu ấy đang bị đe dọa nghiêm trọng bởi hiện tượng kháng thuốc. Tình trạng này xảy ra khi vi khuẩn biến đổi, phát triển khả năng chống lại tác dụng tiêu diệt hoặc ức chế của kháng sinh. Khi vi khuẩn đã kháng thuốc, những loại kháng sinh thông thường sẽ không còn tác dụng, buộc người bệnh phải chuyển sang các dòng thuốc thế hệ mới đắt đỏ hơn, độc tính cao hơn và thời gian điều trị kéo dài hơn rất nhiều. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2021, tình trạng kháng kháng sinh ở vi khuẩn liên quan đến khoảng 4,71 triệu ca tử vong trên toàn cầu, trong đó có tới 1,14 triệu ca tử vong trực tiếp do vi khuẩn kháng thuốc gây ra. Dự báo đến năm 2050, con số tử vong trực tiếp có thể lên tới 1,91 triệu ca mỗi năm nếu thế giới không có giải pháp can thiệp quyết liệt. Gánh nặng này đặc biệt đè nặng lên người cao tuổi và nhóm đối tượng có sức đề kháng yếu, tạo áp lực khổng lồ lên hệ thống y tế.
Bác sĩ Phạm Phú Anh – Phó trưởng Khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa vùng Tây Nguyên thăm khám và tư vấn sử dụng thuốc an toàn cho bệnh nhân.
Tại Việt Nam, con số này cũng rất đáng báo động. Thống kê của WHO giai đoạn 2020 – 2023 cho thấy Việt Nam ghi nhận gần 270.000 ca tử vong liên quan đến kháng thuốc (trung bình khoảng 70.000 ca/năm). Riêng năm 2019, cả nước có khoảng 14.300 ca tử vong trực tiếp do kháng thuốc. Các loại vi khuẩn kháng thuốc phổ biến chủ yếu gây ra nhiễm trùng đường hô hấp dưới, nhiễm trùng máu và nhiễm trùng ổ bụng. Khi kháng sinh thông thường mất tác dụng, các bác sĩ gặp vô vàn khó khăn trong việc lựa chọn phác đồ điều trị, đặc biệt là với các ca nhiễm khuẩn nặng hay nhiễm khuẩn bệnh viện.
Tự ý sử dụng kháng sinh – Nguyên nhân thúc đẩy kháng thuốc
Thói quen tự làm “bác sĩ cho chính mình” và sự dễ dãi trong mua bán thuốc hiện nay chính là nguyên nhân làm gia tăng tình trạng kháng kháng sinh. Không khó để bắt gặp hình ảnh người dân chỉ cần chớm ho, sốt hay đau họng là ra ngay tiệm thuốc gần nhà mua “vài liều thuốc mạnh”. Chị Nguyễn Thị Mai (38 tuổi, phường Tân An) chia sẻ: “Mỗi lần trong nhà có người bị ho, sốt hay đau họng, tôi thường chạy ra tiệm thuốc tây quen gần nhà để mua. Tôi cũng quen miệng dặn người ta cho liều mạnh chút cho nhanh khỏi để còn đi làm. Nhiều khi uống mới 2 ngày thấy bớt sốt, hết đau họng là tôi tự ngưng luôn chứ không uống hết liều, lo uống nhiều thuốc tây bị nóng người”. Không chỉ tự ý mua thuốc mới, nhiều người còn có thói quen tái sử dụng đơn thuốc cũ hoặc dùng lại thuốc còn thừa từ lần bệnh trước. Chú Trần Văn Hùng (52 tuổi, phường Ea Kao) thật thà nói: “Thú thật là mỗi lần bị nhức răng hay sổ mũi, tôi ít khi đi khám lắm, tốn thời gian. Nhà lúc nào cũng sẵn mấy vỉ kháng sinh mua từ đợt trước hoặc lấy lại đơn thuốc đợt đi khám hồi đầu năm ra tiệm mua lại đúng y như vậy. Thấy ai mách thuốc gì uống nhanh hết là tôi mua uống theo. Mình nghĩ bệnh cũ tái phát thì uống lại thuốc cũ thôi, chứ có ngờ đâu uống lung tung như vậy lại nguy hiểm”.
Sử dụng thuốc kháng sinh theo đơn của bác sĩ là hành động thiết thực góp phần bảo vệ hiệu quả của kháng sinh.
Nói về thực trạng này, Bác sĩ Phạm Phú Anh – Phó trưởng Khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa vùng Tây Nguyên nhấn mạnh: Trong thực tế điều trị, kháng kháng sinh đang đặt ra nhiều thách thức lớn, đặc biệt ở các bệnh nhân nhiễm khuẩn nặng, người cao tuổi hay người có nhiều bệnh lý nền. Khi vi khuẩn đã kháng thuốc, việc chọn phác đồ điều trị cực kỳ khó khăn. Bác sĩ có thể phải chỉ định thêm các xét nghiệm vi sinh, kháng sinh đồ để xác định tác nhân gây bệnh và mức độ nhạy cảm với kháng sinh, từ đó lựa chọn thuốc phù hợp. Quá trình này khiến thời gian điều trị kéo dài, chi phí tốn kém gấp nhiều lần và nguy cơ biến chứng, tử vong cũng tăng cao.
Một trong những vấn đề đáng lo ngại là việc tiếp cận kháng sinh khá dễ dàng, cùng với thói quen tự điều trị và tâm lý muốn nhanh khỏi bệnh đang góp phần làm gia tăng tình trạng sử dụng thuốc không hợp lý. Nhiều người khi bị ho, sốt, đau họng thường tự mua thuốc uống, thậm chí sử dụng lại đơn thuốc cũ mà không biết nguyên nhân gây bệnh. Kháng sinh chỉ có tác dụng đối với các bệnh nhiễm khuẩn do vi khuẩn gây ra, không có tác dụng điều trị các bệnh do vi rút như cảm cúm, cảm lạnh thông thường. Việc sử dụng kháng sinh không cần thiết không những không mang lại hiệu quả điều trị mà còn làm tăng nguy cơ xuất hiện vi khuẩn kháng thuốc. Người dân cần hiểu rằng việc dùng kháng sinh bắt buộc phải có chỉ định của bác sĩ. Khi được kê đơn, phải uống đúng liều, đủ thời gian, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc khi thấy giảm triệu chứng, không tự tăng/giảm liều, không sử dụng lại đơn thuốc cũ và đặc biệt không tích trữ kháng sinh tại nhà, bác sĩ Phú Anh khuyến cáo.
Một sức khỏe, một hành động – Ngăn chặn kháng thuốc từ hôm nay
Hệ lụy của kháng kháng sinh không dừng lại ở một cá nhân. Vi khuẩn kháng thuốc có thể dễ dàng lây truyền từ người sang người, phát tán trong môi trường, bệnh viện, cộng đồng. Khi vi khuẩn siêu kháng thuốc lan rộng, toàn thể cộng đồng sẽ phải đối mặt với nguy cơ không còn thuốc chữa ngay cả với những nhiễm trùng thông thường. Hưởng ứng Tuần lễ Nâng cao nhận thức về kháng kháng sinh thế giới năm 2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa ra thông điệp: “One Health, one action: Prevent AMR now” (Một sức khỏe, một hành động – Ngăn chặn kháng kháng sinh ngay từ hôm nay). Thông điệp nhấn mạnh sự kết nối chặt chẽ giữa sức khỏe con người, động vật, thực vật và môi trường; đồng thời khẳng định cuộc chiến chống kháng thuốc cần sự chung tay của toàn xã hội chứ không riêng gì Ngành Y tế. Mỗi người dân hãy bắt đầu bằng những thói quen đơn giản nhưng vô cùng thiết thực:
- Chỉ sử dụng kháng sinh khi có đơn kê từ bác sĩ.
- Tuân thủ tuyệt đối liều lượng và thời gian điều trị được hướng dẫn.
- Không tự ý mua kháng sinh, không dùng đơn thuốc cũ hoặc chia sẻ thuốc với người khác.
- Chủ động phòng bệnh bằng cách tiêm vắc-xin đầy đủ, giữ vệ sinh tay sạch sẽ và ăn uống an toàn./.
Bài: Võ Quỳnh -
Ảnh: Đình Thi