Mang thai ở độ tuổi vị thành niên (từ 10 - 19 tuổi) đang là một vấn đề đáng báo động trong giới trẻ hiện nay. Việc mang thai sớm thường đối mặt với rất nhiều nguy cơ về sức khỏe, đẩy các em vào vòng xoáy nghèo đói, bệnh tật, đặc biệt là đe dọa trực tiếp đến tương lai và ước mơ của các em gái. Mặc dù các dữ liệu mới đây từ Bộ Y tế cho thấy tỷ suất sinh ở tuổi vị thành niên đã có chiều hướng giảm nhẹ từ 3,45% (năm 2024) xuống còn 3,22% (năm 2025), và tỷ lệ phá thai trong nhóm tuổi này cũng giảm tương ứng từ 1,77% xuống 1,43% nhưng những con số này vẫn ở mức cao. Điều đáng quan ngại hơn cả là Việt Nam hiện đang nằm trong nhóm 20 quốc gia có tỷ lệ phá thai vị thành niên cao nhất thế giới.
Tại Đắk Lắk, theo báo cáo của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh về Đề án Chăm sóc sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục vị thành niên, thanh niên giai đoạn 2021 - 2025, tình trạng mang thai và phá thai ngoài ý muốn ở lứa tuổi từ 10-18 tại địa phương đang ở mức đáng báo động. Mặc dù ngành y tế đã có nhiều nỗ lực tuyên truyền, tỷ lệ mang thai trong những năm qua vẫn liên tục dao động ở mức cao, xấp xỉ 4% (năm 2021 là 3,8%, năm 2022 vọt lên 4,5%, năm 2023 là 3,8%, năm 2024 là 3,9% và giảm nhẹ còn 3,15% vào năm 2025). Kéo theo đó, tỷ lệ phá thai cũng biến động phức tạp trong khoảng từ 0,1% đến 0,48%. Những con số này phản ánh một thực tế nhức nhối: rất nhiều bạn trẻ tại địa phương vẫn đang thiếu hụt kiến thức về tình dục an toàn và các biện pháp tránh thai hiện đại.
Cán bộ y tế tư vấn chăm sóc sức khỏe sinh sản cho Vị thành niên, thanh niên.
Theo Bác sĩ CKI Đoàn Thị Hồng Nhung - Trưởng Khoa Sức khỏe sinh sản thuộc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Lắk: khi bước vào tuổi dậy thì, trẻ có những chuyển biến mạnh mẽ về tâm lý, tò mò về thể xác, muốn tìm tòi, khám phá về giới tính của mình và người khác giới nên dễ bị tác động bởi phim ảnh, sách báo, mạng xã hội hoặc những lời rỉ tai không chuẩn mực. Bên cạnh đó, không ít trẻ em - đặc biệt là ở khu vực nông thôn còn thiếu hụt kiến thức về quá trình thụ thai, sinh sản cũng như các biện pháp tránh thai an toàn.
Tình trạng mang thai và nạo phá thai ở lứa tuổi vị thành niên xuất phát từ nhiều nguyên nhân đan xen. Về phía gia đình, nhiều phụ huynh còn e ngại khi trao đổi về giới tính, thiếu sự quản lý và đồng hành sát sao với con cái, thậm chí phó mặc cho nhà trường, trong khi tại một số vùng sâu, vùng xa vẫn tồn tại hủ tục tảo hôn. Bên cạnh đó, hoạt động truyền thông và giáo dục giới tính tại nhà trường và cộng đồng chưa thực sự được triển khai mạnh mẽ, hiệu quả chưa cao. Do thiếu hụt kiến thức và kỹ năng sống, nhiều em dù biết về biện pháp tránh thai nhưng lại không biết cách sử dụng đúng, dễ sa vào lối sống buông thả, thiếu làm chủ bản thân. Cuối cùng, rào cản tâm lý e ngại, sợ bị phán xét, kỳ thị khi tiếp cận các dịch vụ y tế và tư vấn sức khỏe sinh sản khiến các em vô cùng lo ngại, xấu hổ, từ đó lựa chọn tìm đến các cơ sở tư nhân để phá thai chui, tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe và tính mạng.
Hiện nay, nhiều bậc cha mẹ thường mang tâm lý e ngại, xấu hổ mỗi khi phải nhắc chuyện giới tính với con cái. Tuy nhiên, sự im lặng của người lớn vô tình trở thành "con dao hai lưỡi", đẩy trẻ vào thế tự bơi khi gặp sự cố và làm gia tăng nguy cơ mang thai sớm. Nhận thức rõ trách nhiệm cũng như sự quan tâm sát sao của gia đình chính là chiếc chìa khóa cốt lõi để bảo vệ con trước những cạm bẫy tuổi dậy thì. Chia sẻ về điều này, chị Nguyễn Thị Hà (phụ huynh có con trong độ tuổi vị thành niên tại phường Buôn Ma Thuột) tâm sự: "Trước đây, cứ nhắc đến chuyện giới tính là vợ chồng tôi lại ngại, chỉ định né tránh hoặc cấm đoán cho nhanh. Thế nhưng, khi thấy con tự mày mò trên mạng mà không có người định hướng, chúng tôi thực sự lo sợ bởi trẻ rất dễ tiếp cận nguồn tin sai lệch và hùa theo những trào lưu xấu. Nhận ra điều đó, vợ chồng tôi đã thay đổi, chủ động chọn cách cởi mở để làm bạn với con. Chúng tôi trò chuyện, giúp con thấu hiểu những biến đổi tâm sinh lý, từ đó biết cách tự bảo vệ bản thân và trân trọng chính mình."
Dưới góc độ sinh học, Bác sĩ CKI Đoàn Thị Hồng Nhung - Trưởng Khoa Sức khỏe sinh sản thuộc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Lắk nhấn mạnh: cơ thể của trẻ từ 10 - 19 tuổi chưa phát triển hoàn thiện, đặc biệt là khung chậu. Khi mang thai, các em phải đối mặt với nguy cơ rất cao về biến chứng thai kỳ như tiền sản giật, thiếu máu nặng, dọa sinh non và băng huyết sau sinh. Quá trình phá thai ở tuổi vị thành niên cũng rất dễ dẫn đến tai biến như chảy máu, viêm nhiễm mạn tính tử cung, buồng trứng, thậm chí tắc ống dẫn trứng và dính tử cung khiến nhiều em mất đi thiên chức làm mẹ vĩnh viễn. Ngoài ra, việc làm mẹ hoặc nạo phá thai sớm sẽ tước đi cơ hội học tập, phát triển của các em, đồng thời để lại những di chứng nặng nề về tâm lý như ám ảnh, sợ hãi, trầm cảm, hoang mang, tạo thêm gánh nặng kinh tế và xã hội.
Mang thai ở tuổi vị thành niên không chỉ là câu chuyện của riêng một cá nhân hay gia đình, mà là gánh nặng chung của toàn xã hội. Những hệ lụy về sức khỏe sinh sản, tâm lý hoảng loạn, sự nghiệp dở dang và tương lai khép lại là cái giá quá đắt cho sự thiếu hụt kiến thức.
Để giải quyết thực trạng mang thai và nạo phá thai ở lứa tuổi vị thành niên tại Đắk Lắk, thiết nghĩ các ngành chức năng cần phối hợp chặt chẽ để triển khai các giải pháp trên cơ sở phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng xã hội. Thứ nhất, nâng cao vai trò đồng hành của gia đình bằng cách khuyến khích cha mẹ vượt qua tâm lý e ngại để trò chuyện cởi mở, lắng nghe và quản lý, sát sao cùng con cái thay vì phó mặc cho nhà trường hay cấm đoán cực đoan. Thứ hai, tối ưu hóa công tác truyền thông qua các kênh chính thống, phù hợp với đặc điểm tâm lý của từng nhóm tuổi vị thành niên nhằm định hướng lối sống lành mạnh, giúp các em nhận thức rõ giá trị bản thân, bồi dưỡng lòng tự trọng để không dễ dãi sa vào lối sống buông thả, đồng thời đẩy lùi hủ tục tảo hôn ở vùng sâu, vùng xa. Thứ ba, đẩy mạnh giáo dục sức khỏe sinh sản, tình dục an toàn và kỹ năng sống trong trường học lẫn cộng đồng. Không chỉ cung cấp kiến thức nền tảng và cách sử dụng đúng các biện pháp tránh thai mà còn trang bị cho các em tư duy đúng đắn về thời điểm quan hệ tình dục phù hợp (khi đã trưởng thành về thể chất, tâm lý và có sự tự chủ), gắn kết hành vi với mục tiêu phấn đấu cho tương lai, qua đó hình thành bản lĩnh tự chủ và tinh thần tự chịu trách nhiệm hoàn toàn trước mọi lựa chọn của chính mình. Cuối cùng, cần phát triển hệ thống dịch vụ y tế và tư vấn chăm sóc sức khỏe sinh sản thân thiện, bảo mật tuyệt đối nhằm xóa bỏ hoàn toàn rào cản tâm lý e ngại, sợ bị phán xét, giúp các em gạt bỏ nỗi lo xấu hổ để không phải tìm đến các cơ sở "chui" kém an toàn, mà dám chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ kịp thời để tự bảo vệ chính mình./.
Bài: Đỗ Nhiên - Ảnh: Đình Thi